BIO

Urodzony 1 maja 1909 w Warszawie w rodzinie drobnomieszczańskiej; syn Władysława Uniłowskiego i Jadwigi z Ciechomskich (zmarła ok. 1917). Uczęszczał do Prywatnego Gimnazjum Realnego w Zakopanem; szkoły średniej nie ukończył. Od młodości chorował na gruźlicę. Po samobójstwie ojca utrzymywał się sam, pracując m.in. jako pomocnik murarski, roznosiciel paczek w warsztacie krawieckim, sprzedawca świętych obrazków na jarmarkach i jako pikolak w warszawskiej restauracji Astoria, gdzie w 1926 poznał Karola Szymanowskiego. Znajomość ta przekształciła się w przyjaźń. Wysłany przez Szymanowskiego na prowincję, otrzymał pracę w młynie na Wołyniu. Wkrótce powrócił do Warszawy i w 1927 został akwizytorem firmy Block-Brun (zajmował się sprzedażą maszyn do pisania i liczenia). W 1929, dzięki pomocy finansowej Szymanowskiego, wyjechał na leczenie do Zakopanego, gdzie nawiązał pierwsze kontakty ze środowiskiem literackim i artystycznym; poznał tam m.in. Michała Pawlikowskiego, Michała Choromańskiego i Jarosława Iwaszkiewicza. W tymże roku nawiązał współpracę z warszawską grupą literacką Kwadryga (powstałą w 1926 z inicjatywy Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego) i debiutował na łamach jej pisma opowiadaniem Stary zegar („Kwadryga1929 nr 3/4); w piśmie tym ogłaszał następnie utwory do 1931. Wiosną 1930 po powrocie do Warszawy zamieszkał w mieszkaniu matki S.R. Dobrowolskiego. Obserwacje z tego okresu i znajomość środowiska Kwadrygi dostarczyły mu materiału do autobiograficznej powieści z kluczem pt. Wspólny pokój (wyd. 1932). W 1931 został powołany do wojska i wkrótce zwolniony. Rozwijał twórczość literacką, publikując opowiadania i artykuły w „Przeglądzie Kobiecym” (1929-33, z przerwami), „Cyruliku Warszawskim” (1930, 1932), „Zecie” (1932). Od 1933 współpracował z „Wiadomościami Literackimi” (do 1937), zamieszczając na łamach tego pisma m.in. fragmenty powieści, felietony i opowiadania. Latem 1934, dzięki pomocy dyrektora Departamentu Konsularnego Wiktora Drymmera, wyjechał jako stypendysta Ministerstwa Spraw Zagranicznych do Brazylii w celu poznania warunków życia polskiej emigracji zarobkowej w stanie Parana. Po opublikowaniu opowiadania pt. Dzień rekruta w „Wiadomościach Literackich” (1934 nr 46), uznanego przez część opinii za pamflet na armię i manifestację antypaństwowej postawy, został odwołany ze stypendialnej podróży i w lipcu 1935 powrócił do Polski. Fragmenty pamiętnika z tej podróży zamieszczał w „Kurierze Literacko-Naukowym” (1935) i „Wiadomościach Literackich” (1935-36). W 1935 ożenił się z Marią Lilpop, daleką kuzynką Anny Iwaszkiewiczowej. Pracował nad ukończeniem drugiego tomu powieści autobiograficznej pt. Dwadzieścia lat życia. Zmarł nagle na zapalenie opon mózgowych 12 listopada 1937 w Warszawie.

Twórczość

1. Wspólny pokój. Powieść. Warszawa: Wydawnictwo Współczesne 1932, 327 s. [nakł. skonfiskowany]; nakł. 2 Warszawa: Biblioteka Literacka 1932. Wyd. nast.: wyd. 1 [!] Warszawa: Czytelnik 1956, tamże wyd. 2 1958; wyd. 4 Warszawa: Iskry 1981; wyd. 5 Warszawa: Książka i Wiedza 1988; Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1996. Przedruk zob. poz. .

Adaptacje

teatralne

Adaptacja: I. Kempa. Wystawienie: Kraków, Stary Teatr 1998.

radiowe

Adaptacja: H. Szof. Polskie Radio 1985.

filmowe

Scenariusz i reżyseria W. Has. Ekranizacja 1960.

telewizyjne

zob. też poz. .
Scenariusz: J. Antczak, W. Orłowski. Telewizja Polska 1963.

2. Człowiek w oknie. [Opowiadania]. Warszawa: Wydawnictwo Współczesne 1933, 249 s. Wyd. nast.: wyd. 1 [!] Warszawa: Czytelnik 1957, tamże wyd. 2 1959.

Zawartość

Człowiek w oknie; Upadek logiki; Syn Mirandy Lubocza; Stary zegar; Dobrodziejstwo Cson-Ten; Salon pani Lammemi; Najpierw idzie sztuka kulinarna; Samobójca; Opium; Opowiadanie antysemickie; O miłości; Dwaj poeci; Oj, życie... życie!; Podwójna śmierć; Sceptyk; Gracz; Burleska; Myszy i ludzie; Dawna rozmowa; Pan Perełka; Opowiadanie prowincjonalne; Fotogeniczny staruszek; Streszczenie pewnej powieści; Krytyk. – Pierwodr. w „Kwadrydze” (1929/1930), „Cyruliku Warszawskim” (1930, 1932) i „Zecie” (1932).

3. Żyto w dżungli. Warszawa: J. Przeworski 1936, 270 s. Przedruk zob. poz. .

Pamiętnik z podróży po Brazylii (z południa na północ Parany) w 1934-35.

4. Dwadzieścia lat życia. Powieść. T. 1. Warszawa: J. Przeworski 1937, 344 s. Wyd. nast.: wyd. 2 tamże 1938; wyd. 3 Warszawa: Wiedza 1946. Wyd. [rozszerzone] pt. Dwadzieścia lat życia. – Na dole. – Dalsze dzieje Kamila Kuranta. – Dzień rekruta. (Opowiadanie). Wstęp: Z. Mitzner. Wyd. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1955, 383 s.

Zawartość

Utwory: Na dole („Wiadomości Literackie1937 nr 44), Dalsze dzieje Kamila Kuranta („Wiadomości Literackie1937 nr 50) miały wejść do t. 2 powieści; wyd. zawiera również: Plan tomu drugiego „Dwudziestu lat życia.”.

Przekłady

czeski

Dvecet let života. [Przeł.] H. Teigová. Praha 1958.

Adaptacje

radiowe

pt. Szkoła uczuć Kamila Kuranta: Adaptacja: F. Netz. Polskie Radio 1970.

telewizyjne

pt. Życie Kamila Kuranta. Scenariusz serialu filmowego na motywach utworów Z. Uniłowskiego: Dwadzieścia lat życia, Dzień rekruta, Wspólny pokój [poz. ]: J. Hen. Telewizja Polska 1982.

5. Pamiętnik morski. Warszawa: J. Przeworski 1937, 146 s. Przedruk zob. poz. .

Dot. podróży do Brazylii w 1934-1935.

6. Wspólny pokój i inne utwory. Oprac. [i wstęp]: B. Faron. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum 1976, LXXXIX, 395 s. Biblioteka Narodowa I, 224.

Zawartość

Wspólny pokój [poz. ], – Inne utwory: Dzień rekruta [poz. ]; Moja Warszawa; Gdynia na co dzień; Żyto w dżungli [fragm. poz. ]; Dwadzieścia lat życia [fragm. poz. ].

7. Żyto w dżungli; Pamiętnik morski; Reportaże. Wybór i posłowie: B. Faron. Kraków: Wydawnictwo Literackie 1981, 414 s.

Zawartość

Zawiera poz. 3, 5, – nadto reportaże: Ludzie na morzu; Narkotyk Ameryki Południowej; Asunción.

Omówienia i recenzje

Słowniki i bibliografie

Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 3. Warszawa 1964.
Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny. T. 2. Warszawa 2000 (B. Faron).

Ogólne

Książki

B. Faron: Zbigniew Uniłowski. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1969, 24 s.
B. Faron: Zbigniew Uniłowski. Warszawa: Wiedza Powszechna 1969, 283 s.

Artykuły

Wiadomości Literackie 1937 nr 50 [numer poświęcony Z. Uniłowskiemu; zawiera m.in.: E. Breiter: Tajemnica talentu; T. Breza: W stronę Zbigniewa Uniłowskiego; T. Dołęga-Mostowicz: Kim był Zbigniew Uniłowski; W. Gombrowicz: Z „Uniłowszczakiem” w lokalu, przedruk w tegoż: Dzieła zebrane. T. 10. Paryż 1973, Dzieła. T. 12. Kraków 1995; J. Iwaszkiewicz: Optymizm Uniłowskiego; I. Krzywicka: Polski Copperfield; W. Kubacki: Realizm Uniłowskiego, przedruk w tegoż: Lata terminowania. Kraków 1963; W. Melcer: Nuda i żyto; Cz. Miłosz: Zbigniew Uniłowski; J. Minkiewicz: Uśmiechnijmy się do Zbyszka; A. Nowaczyński: Wspomnienie; L. Pomirowski: Uniłowski – naturalista; W. Rogowicz: Zwalony konar dębu; S. Rogoż: „Jestem”; J. Wittlin: Pamięci piewcy Powiśla, przedruk w tegoż: Orfeusz w piekle XX w. Paryż 1963].
[M. Grydzewski] mg: O „Dzień rekruta. Wiadomości Literackie 1934 nr 49, nawiązanie: Jeszcze o „Dzień rekruta”. Tamże nr 50 [dot. opowiadania Dzień rekruta].
P. Hulka-Laskowski: Czy defetyzm?Wiadomości Literackie1934 nr 51 [dot. opowiadania Dzień rekruta].
K. Irzykowski. „Pion1934 nr 51, przedruk w tegoż: Pisma rozproszone. (T. 3). Kraków 2000 [dot. opowiadania Dzień rekruta].
A. Słonimski. „Wiadomości Literackie1934 nr 51, przedruk w tegoż: W beczce przez Niagarę. Warszawa 1936 [dot. opowiadania Dzień rekruta].
T. Unkiewicz: Kłamliwa enuncjacja. Pion 1934 nr 48 [dot. opowiadania Dzień rekruta].
W. Gombrowicz: Uniłowski zaplątany w ludziach. Czas 1937 nr 167, przedruk w tegoż: Dzieła zebrane. T. 10. Paryż 1973, Dzieła. T. 12. Kraków 1995, Varia. T. 1. Kraków 2004.
W. Gombrowicz: Zgasła silna indywidualność twórcza. Kurier Poranny 1937 nr 318, przedruk w tegoż: Dzieła zebrane. T. 10. Paryż 1973, Dzieła. T. 12. Kraków 1995.
Zespół polonistów wrocławskich pod kierunkiem S. Sandlera: O twórczości Zbigniewa Uniłowskiego. [Szkic]. Twórczość 1950 nr 2.
H. Zaworska: ... ale to chcę powiedzieć, że jestem. Nowe Sygnały 1957 nr 49.
H. Bereza: Pisarz przeciw mitom. Nowa Kultura 1958 nr 39.
H. Mortkowicz-Olczakowa: Zbigniew Uniłowski. Portrety i wspomnienia. Życie Literackie 1958 nr 4, przedruk w tejże: Bunt wspomnień. Warszawa 1959.
W.P. Szymański: Legenda o „Uniłowszczaku. W tegoż: Ballady przed burzą. Warszawa 1961, przedruk w tegoż: Moje Dwudziestolecie 1918-1939. Kraków 1998.
J. Pieszczachowicz: Niewolnicy pozorów. (O Zbigniewie Uniłowskim w 25 rocznicę śmierci). Tygodnik Powszechny 1962 nr 47.
J. Katz: Młody gniewny Uniłowski. Twórczość 1963 nr 8.
J. Bajdor: Nie mogę pisać tego, czegom nie przeżył ...” „Odra 1967 nr 12, 1968 nr 2.
B. Faron: O twórczości Zbigniewa Uniłowskiego (W trzydziestolecie śmierci). Współczesność 1967 nr 8.
A. Makowiecki: Gniewny między wojnami. Odgłosy 1968 nr 15.
M. Kraska: Studium komedii ról w twórczości Zbigniewa Uniłowskiego: Studium komedii rodzinnej; Studium komedii ludzkiej. „Prace Polonistyczne” Seria 26: 1970.
B. Faron: W kręgu autobiografizmu – Zbigniew Uniłowski. W: Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego. Warszawa 1972.
M. Płachecki: Klucz do Uniłowskiego. Tygodnik Kulturalny 1972 nr 43.
T. Kłak: Zarobić na szacunek ludzi. O listach Zbigniewa Uniłowskiego do Wandy Markiewiczówny. W: Zbliżenia historycznoliterackie. Kraków 2003.
B. Nowacka: Reportaże podróżnicze Zbigniewa Uniłowskiego – dylematy i paradoksy. W: Reportaż w dwudziestoleciu międzywojennym. Lublin 2004.

Wspólny pokój

M. Czapska. „Kobieta Współczesna1932 nr 40.
I. Krzywicka: Straszne mieszkanie. Wiadomości Literackie 1932 nr 69.
M. Piechal: Wielki skandal literacki. Pornograficzny paszkwil powieściowy warszawskiego dowcipnisia. Głos Poranny 1932 nr 343.
M. Sław.: Człowiek w... rurze kanalizacyjnej. Brudna, a niepotrzebna książka Zbigniewa Uniłowskiego. Głos Poranny 1933 nr 292.
K. Troczyński: Piewca podliteratury. Dziennik Polski 1933 nr 270.
S. Lichański: Z perspektywy „Wspólnego pokoju. Twórczość 1957 nr 2, przedruk w tegoż: Cienie i profile. Warszawa 1967.
G. Lasota: Smutny świat Hasa. Film 1960 nr 12 [dot. adaptacji filmowej Wspólnego pokoju].
J. Płażewski: Chochoły z ulicy Sarg. Przegląd Kulturalny 1960 nr 8 [dot. adaptacji filmowej Wspólnego pokoju].
[J.A. Szczepański] Jaszcz: Ten wspólny pokój nie jest wspólną sprawą. Trybuna Ludu 1960 nr 43 [dot. adaptacji filmowej Wspólnego pokoju].
W. Orłowski: Dwie adaptacje „Wspólnego pokoju. W tegoż: Z książki na ekran. Łódź 1974 [dot. adaptacji kinowej i telewizyjnej].
B. Gutkowska: Że życie a sztuka to co innego – z szacunkiem. O „Wspólnym pokoju” Zbigniewa Uniłowskiego. W: Między Kadenem a Andrzejewskim. Katowice 1995.
B. Gutkowska: O „Wspólnym pokoju” Zbigniewa Uniłowskiego. W tejże: Odczytywanie śladów. Katowice 2005.
F. Netz: Prywatność zdegradowana. O „Wspólnym pokoju” Zbigniewa Uniłowskiego. W: Intymność wyrażona. Katowice 2006.

Człowiek w oknie

T. Breza. „Kurier Poranny1933 nr 322.
L. Piwiński. „Wiadomości Literackie1933 nr 46.

Żyto w dżungli

J. Andrzejewski: Sprawa do rozważenia. Prosto z Mostu 1936 nr 45.
M. Piechal. „Pion1936 nr 50.
S. Rogoż. „Wiadomości Literackie1936 nr 43.
Z. Kucharski: Chybiona książka o Paranie. Tygodnik Ilustrowany 1937 nr 2.

Dwadzieścia lat życia

J. Andrzejewski. „Prosto z Mostu1937 nr 6.
E. Breiter: W pogoni za sobą. Wiadomości Literackie 1937 nr 6.
H. Domiński: Książka, którą trudno sklasyfikować. Kurier Poranny 1937 nr 106.
S. Furmanik: Powieść o chłopcu z Powiśla. Gazeta Polska 1937 nr 70.
M. Koszyc-Szołajska: Dzieciństwo bez pacierzy. Sygnały 1937 nr 34.
E. Schurer. „Nowa Kwadryga1937 nr 2.
L. Budrecki: Uniłowski po latach. Kuźnica 1947 nr 25.
H. Markiewicz. „Twórczość1948 nr 2.
Z. Pędziński: Dwudziestolecie. Dziś i Jutro 1956 nr 19, przedruk w tegoż: Dalecy i bliscy. Poznań 1957.
J.Z. Słojewski: Smutne dzieciństwo Kamila Kuranta. Sztandar Młodych 1956 nr 2.

Pamiętnik morski

J.A. Król. „Pion1937 nr 28.
B. Piach: Dzieje nudy. Epoka 1937 nr 13.
S. Rogoż: Nuda bez psychologii. Wiadomości Literackie 1937 nr 28.

Wspólny pokój i inne utwory

J. Gondowicz: Na dnie piekła kiszą kapustę. Nowe Książki 1977 nr 7.
Z. Zygma: Uniłowski wśród klasyków. Życie Literackie 1977 nr 25.

Żyto w dżungli; Pamiętnik morski; Reportaże

Z. Irzyk: Mało znany Uniłowski. Kierunki 1981 nr 32.
A. Komorowski: Z dalekich podróży. Życie Literackie 1981 nr 29.
T.J. Żółciński: Brazylijska przygoda. Tygodnik Kulturalny 1981 nr 30.