BIO

Urodzony 12 sierpnia 1909 we Lwowie; syn Józefa Pasternaka, urzędnika, i Róży z Hirschhornów. Uczył się w gimnazjum klasycznym we Lwowie; maturę zdał w 1927 jako ekstern. Debiutował w 1929 wierszem pt. Nieznajomej dziewczynie, ogłoszonym w „Kurierze Literacko-Naukowym” (nr 35). Wraz ze Stanisławem Jerzym Lecem i Janem Śpiewakiem utworzył we Lwowie grupę młodych poetów lewicowych. Utrzymywał kontakty z ruchem komunistycznym, współpracując z legalnymi przybudówkami Komunistycznej Partii Polski (KPP). W 1930 zorganizował we Lwowie studencki, wkrótce zamknięty przez władze, teatrzyk cieni, dla którego sam napisał tekst o charakterze szopki politycznej. W 1931 był współzałożycielem pisma powstałego z inspiracji Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, „Tryby” (po ukazaniu się w lipcu pierwszego numeru pismo zostało zawieszone). Jednocześnie pracował jako pomocnik redaktora technicznego lwowskiego dziennika „Wiadomości”. W tymże roku przeniósł się do Warszawy, gdzie pracował jako bileter. Prowadził działalność polityczną (współorganizował strajk kinematograficzny) i literacką. W 1932 został członkiem Związku Zawodowego Literatów Polskich (ZZLP). Był też członkiem efemerycznej Asocjacji Pisarzy Proletariackich. Należał do tajnego zespołu redakcyjnego inspirowanego przez KPP dwutygodnika literackiego „Lewar” (1933-35). Od 1935 systematycznie współpracował z tygodnikiem „Szpilki”, zamieszczając tam utwory satyryczne. W 1936 wspólnie ze Stanisławem Jerzym Lecem i Lucjanem Szenwaldem założył robotniczy kabaret literacki Teatr Pętaków, zlikwidowany przez policję po trzech tygodniach. W tym czasie został członkiem KPP. Kilkakrotnie aresztowany po 1932 za działalność komunistyczną przebywał około pięciu lat w więzieniach, m.in. dwukrotnie w 1937 i od 1938 w Berezie Kartuskiej. Wybuch II wojny światowej w 1939 zastał go w Berezie, skąd wydostawszy się po ucieczce załogi policyjnej, przedostał się do zajętego już przez Armię Czerwoną Lwowa. Ożenił się z Ryszardą Hanin, aktorką (rozwód 1956). Włączył się aktywnie do organizowanego przez władze ukraińskie życia literackiego. Od października 1939 do czerwca 1941 pracował w redakcji „Czerwonego Sztandaru” i kierował powstałym przy tej gazecie teatrzykiem politycznym Gazeta Sceniczna. W grudniu 1939 został członkiem Organizacji Pisarzy Lwowskich Związku Pisarzy Zachodniej Ukrainy, a we wrześniu 1940 został przyjęty do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy i wszedł w skład zarządu oddziału lwowskiego. Był wespół z Aleksandrem Hawrylukiem i Alterem Kacizne kierownikiem literackim Teatru Domu Twórczości Ludowej, powstałego z inicjatywy Domu Twórczości Ludowej i Klubu Pisarzy miasta Lwowa. Należał w 1940-41 do zespołu opracowującego podręczniki dla szkół polskich. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej przedostał się z armią radziecką do Moskwy. Pracował w redakcji miesięcznika „Nowe Widnokręgi”, prowadząc dział poezji, do 1943 ogłaszał też wiersze. Następnie został ewakuowany do Ufy, a potem Kazania. Od listopada 1941 pracował w redakcji audycji polskich przy Ukraińskim Komitecie Radiowym w Saratowie, a następnie przy Wszechzwiązkowym Komitecie Radiowym w Kujbyszewie, ogłaszał tu satyryczne utwory antyhitlerowskie. W 1943 publikował liczne utwory w piśmie „Wolna Polska”. W maju tegoż roku wstąpił ochotniczo do 1. Dywizji im. T. Kościuszki i był oficerem polityczno-wychowawczym. W gazecie tej Dywizji, „Żołnierzu Wolności” publikował wiersze. Założył z Julianem Pappé w Sielcach nad Oką teatrzyk kukiełkowy 1. Dywizji Piechoty, do którego sam pisał teksty. W czerwcu 1943 został mianowany kierownikiem teatru 1. Dywizji, a w listopadzie, po połączeniu z teatrem 1. Korpusu i powstaniu Teatru 1. Armii, jego kierownikiem literackim. Z teatrem tym współpracował w różnej formie do 1948. Był autorem około 300 tekstów pieśni żołnierskich, które zyskały dużą popularność (m.in. Oka). Po wyparciu armii niemieckiej w 1944, przebywał w Chełmie i Lublinie. Był do listopada kierownikiem Resortu Kultury i Sztuki Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego oraz redaktorem pisma humorystyczno-satyrycznego „Stańczyk” (nr 1-5). W sierpniu 1944 wszedł w skład Komitetu Organizacyjnego ZZLP. W 1945 przeniósł się do Łodzi, gdzie wraz z S.J. Lecem i Jerzym Zarubą wznowił i do 1946 redagował tygodnik „Szpilki.” Po zdemobilizowaniu w 1948 w stopniu porucznika, zamieszkał na stałe w Warszawie i poświęcił się wyłącznie pracy literackiej; przekładał m.in. piosenki z języka rosyjskiego. Od tegoż roku był członkiem Polskiego PEN Clubu. W 1952 został członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W 1957 ożenił się z Zofią Małgorzatą Gutowską. W 1958 otrzymał literacką nagrodę Ministerstwa Obrony Narodowej II stopnia. Odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi (1946), Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1955), Orderem Sztandaru Pracy I klasy (1966). Zmarł 14 października 1969 w Warszawie.

Twórczość

1. Naprzeciw. Poezje. Warszawa: Wydawnictwo Bilion 1935, 39 s.

2. Dzień pochmurny. Poezje. Warszawa: Skład główny Dom Książki Polskiej 1936, 22 s.

3. Bereza. Dramat. Realizacja radiowa fragmentu. Lwów 1940.

Rękopis zaginiony. Inf. o utworze: „Czerwony Sztandar1940 nr 327, „Sztandar Wolności1940 nr 23.

4. Wiersze wybrane. Kijów, Lwów: Państwowe Wydawnictwo Mniejszości Narodowościowych Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej 1941, 55 s.

Zawartość

Zawiera wiersze z poz. , oraz wiersze nowe.

5. Do Polaków w mundurach niemieckich. [Odezwa]. [B.m.w. ok. 1944], [2] s.

Ulotka drukowana z adnotacją: Ulotka ta służy jako przepustka przy przejściu do Armii Czerwonej.

6. Na stronę przejdź Czerwonej Armii!; Przyjmą ciebie tu, jak brata. [B.m.w. ok. 1944], [2] s.

Ulotka zawierająca dwa wiersze.

7. Słowa z daleka. [Wiersze]. Moskwa: Związek Patriotów Polskich w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich 1944, 18 s.

8. Lata powrotu (1939-1945). [Wiersze]. [Warszawa:] Wydawnictwo Książka 1945, 32 s.

9. Piosenki żołnierskie (1940-1944). Lublin: [Druk.] J. Pietrzykowski 1945, 64 s. Wyd. nast.: wyd. 2 Łódź: Robotniczy Dom Kultury w Łodzi [1945]; Łódź: Czytelnik [1945].

Zawartość

Oka; My na front; Idziemy; Pieśni Polski Podziemnej; Pieśń partyzancka; Przybyli powstańcy; Hej, ty Wisło; Za Krakowem czarny las; Piosenka o Frycu; Klucz do Kaukazu; Niemcy za wodą; Kryska na Frycka; Strachy na lachy; Sapery; Córuś, córuś; Bal u saperów; Piosenka o szefie; Piosenka o kucharzu; Chór markierantów; Nasz porucznik; Fizylierki; Zakochałam się w kapralu; Czy pamiętasz?; Marsz, – oraz przekłady piosenek radzieckich.

10. Świetnie się składa. Rewia. Teksty: B. Brok, Z. Gozdawa, L. Pasternak, W. Stępień. Wystawienie: Lublin, Teatr Domu Żołnierza – Teatr Muzyczny im. Żołnierza Polskiego 1946.

11. Rzeź niewiniątek. [Satyry]. [Warszawa:] Czytelnik 1947, 127 s.

Zawartość

Cykle: 1936-1939; Fraszki; Fraszki z życia pewnej damy; 1939-1945; Fraszki; Bruk emigracji (1942); 1945-1946.

12. Zasady i kwasy. Satyry. Warszawa ok. 1947. [Inf. autora]. Wyd. 2 Warszawa: J. Przeworski 1948, 60 s.

13. Linia życia. [Wiersze]. Łódź: Związek Zawodowy Literatów Polskich 1948 [antydatowane 1947], 78 s.

Zawartość

Zawiera wiersze z poz. , , , , , – oraz cykl: Patrząc na Wołgę.

14. Strofy gniewu. [Wiersze]. [Warszawa:] Państwowy Instytut Wydawniczy 1949, 98 s.

Zawiera m.in. cykle: Strofy gniewu; Strofy drwiny, – oraz: Przekłady z [W.] Majakowskiego.

15. Trzeba było iskry. Sztuka w 3 aktach. Powst. 1950. Druk pt. Ludzie jutra. Sztuka w 4 aktach. Fragmenty: [akt I] pt. Ludzie bez jutra. „Nowa Kultura” 1950 nr 1 s. 5-6; [akt II] pt. Parowóz Nr 87432. „Przekrój” 1950 nr 278 s. 7-8. Druk całości: [B.m.w. ok. 1950], [55] s., powielone. Wyd. z uwagami inscenizacyjnymi: L. Zamkow. Warszawa: Czytelnik 1951, 81 s. Wyd. nast. Warszawa: Wydawnictwo Związkowe 1951.

Nagrody

Nagroda Ministerstwa Kultury i Sztuki w konkursie na współczesną sztukę polską w 1950.

Przekłady

niemiecki

Lok PT – 31. [Przeł.] M. Janowski. Leipzig 1954.

Adaptacje

teatralne

pt. Trzeba było iskry. Sztuka w 3 aktach. Prapremiera: Olsztyn, Teatr im. S. Jaracza 1951.

16. [Wiersze]. Warszawa: Związek Literatów Polskich 1950, 15 s. „Arkusz Poetycki, 7.

17. Komuna miasta Łomży. [Powieść]. Pierwodruk pt. Sztandar przez kraty. Express Wieczorny 1952 nr 95-157. Wyd. osobne Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1952, 229 s. Wyd. nast. tamże: wyd. 2 1953, wyd. 4 [!] 1954. Wyd. 5 łącznie z wyd. 2 poz. 21 pt. Komuna miasta Łomży; Dzień zapłaty. Warszawa: Czytelnik 1966, 346 s.

Przekłady

rosyjski

Komuna goroda Lomži. [Przeł.:] M. Ignatov, E. Kurbatov. Moskva 1960.

rumuński

Comuna din Lomża. [Przeł.:] N. Margeanu, E. Enesci-Timofte. Bucureşti 1963.

Adaptacje

teatralne

Komuna miasta Łomży. Sztuka w 3 obrazach. Wg powieści L. Pasternaka oprac. A. Naborowska. W: A. Naborowska: Inscenizacje opowiadań i fragmentów powieści współczesnych pisarzy polskich. Uwagi inscenizacyjne: A. Naborowska. Dekoracje R. Nowicki. Warszawa: Czytelnik 1955. Wyd. nast. współwyd. z S. Wygodzki: Pusty plac. Warszawa 1958, 79 s. „Prace Świetlicowe”. nr 10/11, wkładka.
Kruszenie murów. (Sztuka w 4 aktach). Adaptacja: B. Kurowski. Druk fragmentów „Warmia i Mazury 1967 nr 3.

18. Lira i satyra. Wybór wierszy. 1931-1951. Warszawa: Czytelnik 1952, 251 s.

Zawartość

Wiersze z poz. , , , , , , , – oraz cykle: Świat odmieniony (1949-1951); Uśmiech lwa (1941-1951).

19. Pieśni i piosenki. [Wybór]. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1952, 83 s. Przedruk poz. .

Przekłady pieśni narodów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Zawartość

Oka; My na front; Idziemy; Miała matka trzech synów; Strachy na lachy; Naprzód, ludu roboczy!; No pasaran!; Całowałbym ...; Krakowiaczek; Biały gołąb.

Wyd. osobne poszczególnych piosenek z nutami: Naprzód ludu roboczy. Muzyka: M. Drobner. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1951, 5 s. – Oka. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1979, [3] s.

20. Płynie Oka. [Obraz sceniczny]. Wyd. w: Skąd wolność szła. Trzy obrazy sceniczne. [Autorzy:] S. Artowski, J. Hen, L. Pasternak. Uwagi inscenizacyjne oprac. K. Berwińska. Warszawa: Czytelnik 1953 s. 3-26. Wyd. osobne z podtytułem Widowisko w 3 aktach, 8 odsłonach z intermediami. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1954, 134 s.

21. Smutne ale prawdziwe. [Satyry]. Warszawa: Czytelnik 1954, 56 s. Wyd. 2 rozszerzone z podtytułem (1951-1956). Tamże 1957, 94 s.

22. Dzień zapłaty. [Opowiadania]. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1956, 177 s. Wyd. 2 łącznie z Komuna miasta Łomży zob. poz. .

Zawartość

Gorące życie; Wyklęty; Jestem; Kierunek – Warszawa; Słownik; Pierwsza konna; Rudy, graj dalej.

23. Czas próby. [Wiersze]. Warszawa: Czytelnik 1957, 90 s.

Zawartość

Zawiera też przekł. wierszy następujących autorów rosyjskich i ukraińskich: I. Franko, A. Hawryluk, W. Majakowski, T. Szewczenko, W. Żukowski.

24. W marszu i na biwaku. [Wspomnienia i wiersze z lat 1939-1944]. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1958, 263 s.

25. Figa z makiem z Pasternakiem. Wybór satyr. 1936-1958. Warszawa: Iskry 1959, 179 s. Wyd. nast. tamże: wyd. 2 rozszerzone z podtytułem 1936-1960. 1961, 187 s., wyd. 3 rozszerzone 1963, 221 s., wyd. 4 rozszerzone 1966.

26. Wiersze polityczne i inne. Wybór. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1959, 137 s.

Zawiera wiersze z lat 1930-1959.

27. Gorzki chleb. [Opowiadania]. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1961, 215 s.

Zawartość

Setka wódki; Romans podmiejski; Rudy, graj dalej [poz. ]; Gorzki chleb.

28. Pierwsze kroki. [Scenariusz telewizyjny]. Telewizja Polska 1962. Druk „Dialog” 1962 nr 4 s. 19-33; z podtytułem Widowisko w 11 scenach. „Materiały Repertuarowe” 1962 nr 2 s. 5-48. Wyd. w oprac. inscenizacyjno-reżyserskim J. Bratkowskiego. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, 94 s. Prapremiera: Sosnowiec, Teatr Zagłębia 1964.

Pierwotny tytuł: Płatne pachołki Rosji.

Nagrody

II nagroda w konkursie teatru telewizyjnym z okazji 20-lecia powstania Polskiej Partii Robotniczej.

Adaptacje

teatralne

z podtytułem Sztuka w 7 obrazach. Adaptacja: T. Łepkowska. Uwagi inscenizacyjne i reżyserskie: K. Wydrzyńska. Teatr Ludowy 1962 nr 2/3 s. 82-107.

29. Jeńcy. (Nowela filmowa). Dialog 1964 nr 5 s. 34-51. Por. poz. .

30. Lont; Jeńcy. [Opowiadania]. Warszawa: Książka i Wiedza 1964, 134 s.

Opowiadanie Jeńcy na podstawie noweli film. zob. poz. .

31. Album. [Utwór dramatyczny]. Dialog 1965 nr 1 s. 5-32.

32. Mimo wszystko. [Wiersze]. Warszawa: Czytelnik 1965, 109 s.

Zawartość

Cykle: Liryki; Satyry; [Fraszki], – nadto: Przekłady wierszy rosyjskich autorów: A. Akwilew, W. Bokow, W. Dementiew, W. Karpeko, I. Liśniańska, W. Lifszyc, W. Musikow, G. Pagirew, W. Sidorow, S. Sorin, M. Swietłow, W. Szefner, M. Tank, E. Winokurow.

33. Wymarsz patrolu. Piosenki wojskowe. Red. muzyczna: E. Sojka. Warszawa: Zarząd Kultury i Oświaty Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego 1968, 60 s., nuty. Por. poz. .

34. Pamięć. [Wiersze]. Warszawa: Czytelnik 1969, 68 s.

Zawartość

Cykle: Liryka; Satyry; Fraszki.

35. Wybór wierszy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1969, 280 s.

36. Gorące życie. Wybór opowiadań. Wybór: L.B. Grzeniewski. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1976, 201 s.

Zawartość

Zawiera z poz. : Gorące życie; Wyklęty; Słownik; Pierwsza konna, – Jeńcy [poz. ]; Setka wódki [poz. ].

37. Ja się nie śmieję. [Wiersze satyryczne i fraszki z lat 1936-1968]. Wstęp: A. Marianowicz. Warszawa: Iskry 1976, 119 s.

Utwory niepublikowane

Za wcześnie na miłość. [Powieść]; Gorączka (Majaki) [nie ukończona proza wspomnieniowa, druk fragmentu Kultura 1990 nr 8].
Rękopisy w posiadaniu rodziny autora.

Prace redakcyjne

1. Polska poezja satyryczna 1919-1949. Wybór. Oprac.: L. Pasternak, J. Śpiewak. T. 1-2. [Warszawa:] Państwowy Instytut Wydawniczy 1950, 261 + 256 s.

T. 1. 1919-1939.

T. 2. 1939-1949.

2. Słowa żołnierskie. [Opowiadania]. Oprac. literackie: L. Pasternak. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1953, 378 s.
3. [Pierwszy] 1 Maja. Montaż literacko-muzyczny. Prace Świetlicowe 1959 nr 4, wkładka, 22 s.
4. A. Wolica: Wiersze wybrane. Zebrał i przedmową [opatrzył] L. Pasternak. Warszawa: Czytelnik 1961, 152 s.
5. Satyra prawdę mówi. 1918-1939. Wybór i oprac.: L. Pasternak, Z. Mitzner. Wstęp: Z. Mitzner. Warszawa: Czytelnik 1963, 547 s.
6. Wiersz mój odniosę ludziom... Wieczór poezji W. Broniewskiego. Oprac.: L. Pasternak, R. Hanin. Warszawa: Iskry 1963, 147 s.
7. Bereziacy. [Wspomnienia i wiersze]. Warszawa: Książka i Wiedza 1965, 498 s.
Tu także wspomnienia i wiersze L. Pasternaka.
8. [Pięćdziesięciolecie] 50-lecie Wielkiego Października. (Poezja, pieśń, proza). Materiały repertuarowe w wyborze L. Pasternaka. Propozycje programowe: O. Koszutska, M. Tychowa. Warszawa: Wydawnictwo Związkowe Centralnej Rady Związków Zawodowych 1967, 495 s.

Omówienia i recenzje

Ankieta dla IBL PAN 1957, 1967.

Wywiady

Leon Pasternak. Laureat nagrody MON. Rozm. B. Drozdowski. Życie Literackie 1958 nr 51/52.

Słowniki i bibliografie

Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 2. Warszawa 1964.
Rocznik Literacki 1969” wyd. 1971 (J. Chudek).
Polski słownik biograficzny. T. 25. Cz. 2. Z. 104. Wrocław 1980 (K. Woźniakowski).
Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny. T. 2. Warszawa 2000 (R. Matuszewski).

Ogólne

Artykuły

Z. Mitzner: Leon Pasternak w więzieniu. Robotnik 1936 nr 120.
A. Mikułko: Przynieśli na ustach. Rzeczpospolita 1945 nr 13 [omówienie piosenek żołnierskich].
G. Lasota: Liryka Leona Pasternaka. Nowa Kultura 1953 nr 26.
Z. Mrozińska: Od Teatru 1. Dywizji do Teatru Wojska Polskiego. Pamiętnik Teatralny 1963 z. 1/4.
J. Śpiewak: Przyjaźnie i animozje. Warszawa 1965, passim.
R. Matuszewski: Leon Pasternak. Tygodnik Kulturalny 1966 nr 45.
A. Chciuk: Satyra prawdę mówi... Wiadomości”, Londyn 1967 nr 3.
K. Gąsiorowski: Suma historii i liryki. Współczesność 1969 nr 22.
J. Huszcza: Leon poeta i kpiarz. Odgłosy 1969 nr 45, przedruk w tegoż: Opowieści w czarnych ramkach. Łódź 1979.
S.R. Dobrowolski: To ja, Leon. Miesięcznik Literacki 1970 nr 1.
J. Huszcza: Poeta i satyryk. Poezja 1970 nr 2.
W.M. Witek: Na najpiękniejszym brzegu ...” „Życie Literackie 1986 nr 18.

Naprzeciw

E. Bladowski: Poezja rewolucyjna. Akcja Literacka 1935 nr 4.
T. Terlecki. „Droga1935 nr 9.
S. Pollak: Przezwyciężony etap. Lewar 1936 nr 14.

Wiersze wybrane [2004]

W. Rzymowski: Leona Pasternaka droga do ojczyzny. Prawda Wileńska 1941 nr 108.
H. Weber. „Nowe Widnokręgi,” Moskwa 1941 nr 5/6.

Lata powrotu

R. Matuszewski. „Kuźnica1945 nr 18.
H. Vogler: Poezja żołnierstwa i tęsknoty. Odrodzenie 1946 nr 24.
J. Zagórski: Poezja wędrówki. Tygodnik Powszechny 1946 nr 4.

Rzeź niewiniątek

H. Markiewicz: Satyry Leona Pasternaka. Odrodzenie 1947 nr 39.
Z. Radek. „Kuźnica1947 nr 29.

Zasady i kwasy

J. Śpiewak: Satyry Leona Pasternaka. Dziennik Literacki 1948 nr 1.

Linia życia

E. Parthénay. „Tygodnik Powszechny1948 nr 9.

Strofy gniewu

J. Preger. „Kuźnica1950 nr 4.
J. Śpiewak. „Twórczość1950 nr 9.

Trzeba było iskry

L. Krajze: Sztuka Leona Pasternaka. Dziś i Jutro 1952 nr 12.

Komuna miasta Łomży

H. Bereza: Mobilizujący dokument walki. Nowa Kultura 1952 nr 32.
W. Billip: Kronika z lat walki. Wieś 1952 nr 37.
K. Kardyni: Tak walczyli komuniści. Po Prostu 1952 nr 42.
A. Lam: Tak walczyli komuniści. Życie Literackie 1952 nr 22.
S. Łastik. „Twórczość1952 nr 9.

Lira i satyra

L. Grzeniewski: Droga poetycka Leona Pasternaka. Życie Literackie 1953 nr 1.

W marszu i na biwaku

Z. Wzdręga. „Polonistyka1959 nr 4.

Figa z makiem z Pasternakiem

A. Drawicz: Dokument liryczny. Żołnierz Wolności 1959 nr 203 [dot. też: Wiersze polityczne i inne].

Wiersze polityczne i inne

A. Drawicz: Dokument liryczny. Żołnierz Wolności 1959 nr 203 [dot. też: Figa z makiem z Pasternakiem].

Gorzki chleb

J. Siewierski: Cztery opowiadania współczesne. Nowe Książki 1961 nr 14.

Lont; Jeńcy

A. Wasilewski: Pióro zaczepno-odporne. Kultura 1964 nr 48.

Wybór wierszy

T. Skurzyński: Liryka Pasternaka. Kultura 1969 nr 42.

Słowa żołnierskie

J. Przymanowski. „Twórczość1954 nr 11.