BIO

Urodzony 11 grudnia 1918 w Lublinie; syn Jana Kałużyńskiego, urzędnika bankowego, i Heleny z Grafczyńskich, nauczycielki. W 1936 ukończył Gimnazjum im. S. Staszica w Lublinie. Debiutował w tym roku felietonem pt. Pochwała zbójców i korsarzy, ogłoszonym w miesięczniku „Kuźnia Młodych” (nr 22). W 1936-39 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim oraz równocześnie w 1937-39 reżyserię w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. W czasie okupacji niemieckiej przebywał w Lublinie i pracował jako kancelista u adwokata. Po wyzwoleniu, od października 1944 do 1947 pełnił funkcję zastępcy redaktora naczelnego tygodnika „Wieś” wydawanego początkowo w Lublinie, a od 1945 w Łodzi; w piśmie tym publikował następnie artykuły oraz recenzje literackie i teatralne (także pod pseudonimem Jan Szczepański). W 1945-47 był nadto sekretarzem literackim w Państwowym Teatrze Wojska Polskiego pod dyrekcją Leona Schillera oraz redagował w 1946-47 miesięcznik „Łódź Teatralna”. W 1947-48 studiował na wydziale dramaturgicznym Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Łodzi; w 1947 otrzymał stypendium na studia we Francji. Artykuły i recenzje literackie i teatralne ogłaszał m.in. w „Odrodzeniu” (jesień 1944-50) i „Kuźnicy” (1946-49) oraz w „Dzienniku Łódzkim” (1946-48, 1949; tu w 1949 recenzje teatralne w dziale pt. Migawki paryskie), a także w „Głosie Robotniczym” (1946-48, także pod pseudonimem E. Jezierski). W 1948-51 przebywał we Francji, gdzie pracował jako instruktor oświatowy wśród emigracji polskiej. W 1950-51 był redaktorem naczelnym tygodnika dla emigracji „Polska i Świat”, wychodzącego w Paryżu. Po powrocie do kraju zamieszkał w Warszawie. Pracował od 1952 w redakcji tygodnika „Nowa Kultura” jako kierownik działu zagranicznego; ogłaszał tu też artykuły i recenzje literackie, teatralne i filmowe (1952-56, 1960-62). Równocześnie publikował m.in. w „Teatrze” (1951-58, z przerwami) oraz w „Filmie” (1955-66, 1970). W 1957 wszedł w skład zespołu redakcyjnego tygodnika „Polityka”; w piśmie tym przez wiele lat ogłaszał artykuły i recenzje oraz korespondencje z festiwali sztuki teatralnej i filmowej (w 1958 cykl Film tygodnia; w 1962-83 stała rubryka Film; w 1982 cykl artykułów i recenzji Druga zimna wojna; w 1983-89 cykl felietonów Do czytania pod prysznicem). W 1960 otrzymał nagrodę im. K. Irzykowskiego za krytykę filmową. Artykuły na temat sztuki teatralnej, filmowej i telewizyjnej publikował m.in. w czasopismach „Ekran” (1965-73), „Miesięcznik Literacki” (1966-68, 1971) oraz „Kino” (1966-70). W 1975 otrzymał nagrodę Komitetu do Spraw Radia i Telewizji za publicystykę kulturalną. W 1983 otrzymał nagrodę Prezesa Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch”. W 1984 opublikował w tygodniku „Tu i Teraz” cykl felietonów pt. Strych. W 1985 otrzymał nagrodę im. B. Prusa, przyznawaną przez Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W 1986-89 był członkiem Narodowej Rady Kultury drugiej kadencji. W 1990-2000 razem z Tomaszem Raczkiem prowadził filmowy cykl telewizyjny Perły z lamusa. W 2002 otrzymał statuetkę Gwiazdy Telewizji Polskiej za osobowość telewizyjną i wkład w publicystykę kulturalną. Był dwukrotnie żonaty (i rozwiedzony): z Julią Hartwig, poetką, i Amerykanką Eleonorą Griswold, aktorką. Odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1997). Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1955) i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984). Zmarł 30 września 2004 w Warszawie; pochowany tamże na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.
W październiku 2006 jurorzy toruńskiego festiwalu filmowego Toffi po raz pierwszy przyznali nagrodę im. Z. Kałużyńskiego.

Works

1. Kanikuła. Fantazja dramatyczna w 9 scenach. Przedmowa: S. Lichański. Łódź: Czytelnik 1946, 79 s.

2. Podróż na Zachód. Szkice. Warszawa: Czytelnik 1953, 346 s. Wyd. nast. tamże: wyd. 2 1954, wyd. 3 1956.

Zawartość

Wstęp. – O krzywdzie, wielkości i aktualności Louis Dawida; Sergiusz Eisenstein, czyli rehabilitacja historii; U progu „trzeciego faszyzmu”; By trwało tak, jak jest, czyli epoka egzystencjalistyczna; O literaturze „Wielkiego konfliktu pokoleń”; Satyra na mieszczańską śmierć; Doktor Konck (Francja) contra profesor Hauser (USA); Epoka erotyzmu naukowego; Koniec wielkiej epoki teatru.

Przekłady

czeski

Cesta na Západ. Literární skizzy o kultuře Západu. [Przeł.] J. Stechar. [Praha] 1955.

3. Listy zza trzech granic. [Recenzje literackie i artykuły publicystyczne]. Warszawa: Czytelnik 1957, 431 s.

Przekłady

czeski

Za třemi hranicemi. Črty o kulturním životǎ Západu. [Przeł.] J. Stechar. Praha 1956.

4. Nowy Kaliban. Notatki kibica z okresu fermentu. [Felietony]. Warszawa: Czytelnik 1961, 386 s.

Części: I. Na mównicy; II. Na wystawach; III. W teatrze; IV. Wśród książek; V. W kinie – na filmach polskich; VI. W kinie – na filmach zagranicznych; VII. Appendix i skandale.

5. Bilet wstępu do nowego wieku. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1963, 415 s.

Zawiera szkice i recenzje filmowe drukowane w czasopismach w latach 1957-1961.

Zawartość

Okiem filmowego „socjologa”; Wielki temat filmu współczesnego – wojna i pacyfizm; Film polski – polemika z mitem heroicznym i powrót do zdrowia; Film radziecki – nowe zbiory, ta sama uprawa; Parę nowych spraw w sztuce filmowej.

6. Salon dla miliona. Warszawa: Czytelnik 1966, 359 s.

Zawiera szkice na temat kształtowania się współczesnej kultury masowej.

Zawartość

Wprowadzenie; Cz. 1. Nowa sztuka dla wszystkich; Cz. 2. Ferment obyczajowy naszych lat; Cz. 3. Niedawna historia i my dzisiaj; Cz. 4. Polskie porachunki.

7. Nowa fala zalewa kino. [Felietony o tematyce filmowej]. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1970, 360 s.

Zawartość

Nowa fala zalewa kino; Między szmirą i ambicją. Los kina – spektaklu w epoce nowej fali; Publicystyka w kinie nowej fali; Obyczaje czasów nowej fali.

8. Pożegnanie Molocha. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1972, 295 s.

Zawiera felietony na temat obrazu współczesnej kultury, głównie na przykładzie filmu.

Zawartość

Cz. I. Kryzys na giełdzie kierunków sztuki; Cz. II. Ferment epoki postindustrialnej?; Cz. III. Kultura elektroniczna wkracza; Cz. IV. Przemiany kultury masowej.

9. Wenus automobilowa. Obyczaje współczesne na ekranie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1976, 351 s.

Zawiera szkice na temat odbicia w filmie zmian obyczajowo-społecznych.

Zawartość

Cz. I. Podróż przez obyczaje; Cz. II. Po naszej stronie; Cz. III. Mitologia nowego świata; Cz. IV. Stara sztuka kina, nowa sztuka w kinie.

10. Demon milionowy. Mity, obsesje, wizje dla mas. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1977, 352 s. Wyd. 2 tamże 1978.

Zawiera felietony na temat problemów społecznych w filmie polskim i obcym.

Zawartość

Cz. I. W poszukiwaniu drogowskazu; Cz. II. Co zostaje z historii; Cz. III. Filmowa teoria wojny; Cz. IV. Rozrachunki Polaków; Cz. V. Obsesja zatacza kręgi; Cz. VI. Niemcy, czyli symptom.

11. Seans przerywany. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1980, 332 s.

Zawiera felietony o przemianach filmu współczesnego.

Zawartość

I. Awangarda; II. Mistrzowie; III. Kłopoty sztuki filmowej; IV. Western zagrożony artyzmem; V. Science-fiction, horror, fantastyka; VI. Film kryminalny; VII. Komedia i estrada.

12. Superman chałturnik. Sztuka popularna o dramatach naszych czasów. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1982, 406 s.

Zawartość

Wstęp. – Cz. 1. Dramaty nowoczesnej techniki; Cz. 2. Sygnały z Ameryki; Cz. 3. Idee oraz ideologie; Cz. 4. Czy miłość się zmienia?; Cz. 5. Sytuacja kobiety; Cz. 6. W naszej stronie świata; Cz. 7. Literatura przegrywa; Cz. 8. Historia odżywa. – Zakończenie.

13. Widok z pozycji przewróconego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1985, 369 s. Wyd. 2 tamże 1986.

Zawiera felietony z lat 1982-1983.

Zawartość

I. Druga zimna wojna; II. Polemiki; III. Skandal na sali kinowej; IV. Kino; V. Teatr; VI. W podróży.

14. Diabelskie zwierciadło. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1986, 228 s.

Zawiera felietony z dziedziny krytyki filmowej.

Zawartość

I. Publicystyka; II. Polski ferment; III. Sprawy ostateczne; IV. Wojna; V. Osobliwości kina radzieckiego. W Europie, lecz nie na Zachodzie; VI. Hitler to tylko zły sen; VII. Kino rozrywkowe; VIII. Obyczaje.

15. Paszkwil na siebie samego. [Fragmenty dziennika]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1988, 247 s.

Zawartość

Wstęp: Nareszcie coś nie do sprawdzenia. – Co mi przyszło do głowy; Resztki z historii; Porachunki religijne; Skandale na własną rękę; Fantazje i inna anarchia; Mój gust literacki. – Zakończenie.

16. Pamiętnik rozbitka. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW 1991, 251 s.

Zawiera felietony dotyczące socjologii, historii najnowszej, religii, kultury filmowej.

Zawartość

I. Pożegnanie wieku XX; II. Z dnia na dzień; III. Poprawki do historii; IV. Religia dzisiaj; V. Koniec epoki filmowej; VI. Rozterki kina polskiego; VII. Kryzys kina na świecie.

17. Perły do lamusa? Rozmowy o filmach lat dziewięćdziesiątych. [Współautor:] T. Raczek. Łódź: Opus 1992, 205 s.

Zawartość

Nie kończąca się rozmowa. – Pułapka rozkoszy; Dziecinne blagi; Mordobicie doskonałe; Którym wyjściem wychodzimy z kina?; Gluty, smarki i śmietany [dot. reklam telewizyjnych].

18. Bankiet w domu powieszonego. [Felietony]. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW 1993, 291 s.

Zawartość

I. Kierunki, wektory, trendy; II. Pamiętnik publiczny prywatny; III. Porachunek z przeszłością; IV. Kino czasu przemiany; V. Polonez z diabłem [utwór dramatyczny w 21 scenach z epilogiem].

19. Kolacja z celuloidu. [Szkice i felietony]. Warszawa: Polski Dom Wydawniczy 1994, 191 s.

Zawartość

I. Kino jest wszędzie; II. Kino na rozdrożu; III. Wspomnienia i podróże.

20. Buntownik bywalec. [Szkice]. Warszawa: Ars 1998, 296 s.

21. Poławiacze pereł. [Szkice; współautor:] T. Raczek. Warszawa: Twój Styl 1998, 448 s.

22. Perłowa ruletka. Leksykon filmowy. [Współautor:] T. Raczek. Warszawa: Twój Styl 2000, 200 s.

23. Kino na nowy wiek. [Szkice]. Wrocław: Siedmioróg 2001, 319 s.

24. Wampir salonowiec. [Szkice]. Warszawa: Twój Styl 2001, 278 s.

25. Pamiętnik orchidei. Zapiski ocalonego z XX wieku. [Autobiografia]. Michałów-Grabina: Latarnik 2003, 255 s.

26. Do czytania pod prysznicem. Znalezione w osobistej szufladzie. [Felietony]. Michałów-Grabina: Latarnik 2004, 261 s. Wyd. 2 tamże 2004.

27. Kanon królewski. Jego 50 ulubionych filmów. Michałów-Grabina: „Latarnikim. Z. Kałużyńskiego 2005, 355 s.

28. Perły kina. Leksykon filmowy na XXI wiek. [Współautor:] T. Raczek. T. 1-5. Michałów-Grabina: Latarnik 2005-2006.

T. 1. Sensacje i science fiction. 2005, 361 s. + dysk optyczny (VCD).

T. 2. Ekranizacje literatury. 2005, 405 s. + DVD.

T. 3. Komedie, przygody i animacje. 2005, 397 s. + DVD.

T. 4. Miłość i seks. 2006, 316 s. + DVD.

T. 5. Rarytasy, niewypały i kurioza. 2006, 492, s. + DVD.

Przekłady

1. J. Szembek: Dziennik. Dokument polityki sanacyjnej. Przeł. i oprac.: Z. Kałużyński. Wstęp: S. Arski. Warszawa: Książka i Wiedza 1954, 109 s.

Prace redakcyjne

1. Jan Lenica. Oprac.: Z. Kałużyński. Tłumaczenie na język francuski: L. Przestaszewski. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne RSW „Prasa1964, [13] s.

Analyses and reviews

Questionnaire for IBL PAN 1955, 1978, 1993, 1994.

Wywiady

Człowiek przetrzyma nawet telewizję. [Rozm.] B. Słowikowski. Życie Warszawy 1977 nr 39.
Wszędzie trzeba zabrać siebie. [Rozm.] E. Sabelanka. Tu i Teraz 1984 nr 26.
Lewa ręka i prawa ręka. [Rozm.] Z. Pietrasik. „Polityka1986 nr 5.

Słowniki i bibliografie

Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 2. Warszawa 1964.

Ogólne

Artykuły

K. Badziak: Człowiek telewizji. Prasa Polska 1978 nr 8.
D. Passent: Paw narodów, czy naród pawi?Polityka1978 nr 24.
J. Wieczerska: Na czym polega Kałużyński?Czas1979 nr 26.
S. Srokowski: Kałużyński przeciw reszcie świata. Tygodnik Kulturalny 1980 nr 17, polemika: I. Drewniak: Kałużyński przeciw reszcie świata, tamże 1980 nr 26.
J. Peltz: Ciągle w ofensywie. Prasa Polska 1985 nr 9.
J. Turowicz: Kałużyński – teolog. Tygodnik Powszechny 1985 nr 30.
K. Koźniewski: Na lewo od Matki Boskiej. W tegoż: Przekorni. Warszawa 2000.
D. Passent: Zygmunt przez duże „Z. Polityka 2004 nr 42 [wspomnienie pośmiertne].

Kanikuła

L.M. Bartelski: Genealogia ocalonych. [Fragment:] Wpiekłowstąpienie. (O Kałużyńskim i Borowskim). Nowa Kultura 1961 nr 5.
M. Piwińska: Wojenne debiuty dramatyczne. Dialog 1964 nr 7.

Podróż na Zachód

Z. Florczak: Piórem eseisty. Nowa Kultura 1954 nr 41.
J. Błoński: Podróż w nieznane. „Twórczość1955 nr 3.

Listy zza trzech granic

Z. Lichniak: Pochwała plotkarstwa. W tegoż: Raptularz literacki. Warszawa 1957.
O. Terlecki: Kałużyński. Życie Literackie 1957 nr 4.

Nowy Kaliban

J. Kwiatkowski. „Życie Literackie1961 nr 39.
W. Maciąg: Nowy Kaliban albo przekora niedowiarka. Twórczość 1961 nr 11, przedruk w tegoż: Opinie i wróżby. Kraków 1963.
J. Wilhelmi. „Nowa Kultura1961 nr 43.

Bilet wstępu do nowego wieku

J. Biernacki: Szkice filmowe Kałużyńskiego. „Współczesność1963 nr 11.
M. Czerwiński: Bilet Kałużyńskiego. „Nowe Książki1963 nr 8.
M. Radgowski: Formuła: Kałużyński. „Polityka1963 nr 20.

Salon dla miliona

J. Fuksiewicz: Intelektualista w fotoplastikonie. Kultura 1967 nr 4.
R. Marszałek: Dyspozytor ruchu. Twórczość 1967 nr 6.

Nowa fala zalewa kino

K.T. Toeplitz: Dwie książki o nowej fali. Miesięcznik Literacki 1970 nr 11.
R. Koniczek: The new wave floods the cinéma; La nouvelle vague inonde le cinéma. Polish Literature 1972 nr 4.

Pożegnanie Molocha

J. Wilhelmi: A co czeka nasz świat?Kultura1972 nr 37.
M. Komar: Pożegnanie czy przemiana Molocha. „Miesięcznik Literacki1973 nr 6.
M. Radgowski: Filozof kina czyli kocioł z pomysłami. „Polityka1973 nr 2.
P. Śpiewak: Oczekiwanie na wielką przemianę. Nowy Wyraz 1973 nr 3.
M. Szpakowska: Kultura od niechcenia podzielona. W tejże: O kulturze i znachorach. Kraków 1983.

Wenus automobilowa

M. Czerwiński: Nowa książka Kałużyńskiego. „Nowe Książki1976 nr 15.
W. Wierzewski: Poetyka pretekstu. Film 1976 nr 44.

Seans przerywany

M. Jadryszak. „Nurt1981 nr 3.
K. Kłopotowski: Z brzytwą do kina. Literatura 1981 nr 9.

Superman chałturnik

T. Pikulski: Kto się boi Zygmunta K.?Tu i Teraz1982 nr 5.
P. Kowalski: Kino: instytucja i psychoanaliza zbiorowa. Literatura Ludowa 1983 nr 1.

Widok z pozycji przewróconego

M. Chrzanowski: Przeciw sztuce padania. Kultura 1985 nr 25.
W. Sawicki: Przewrócony, ale jaki?Życie Literackie1986 nr 20.
G. Wójcik: Skrzywiona perspektywa. Miesięcznik Literacki 1988 nr 2/3.

Diabelskie zwierciadło

S. Kuszewski: Odmieniec. Kino 1987 nr 10.

Paszkwil na siebie samego

Z. Bieńkowski: O duchu, co straszy. Tygodnik Kulturalny 1989 nr 1.

Buntownik bywalec

T. Rutkowska: Poszukiwacz przygód kinematograficznych. Nowe Książki 1998 nr 7.

Perłowa ruletka

T. Rutkowska: Zmowa kinomanów. Nowe Książki 2001 nr 2.

Wampir salonowiec

T. Rutkowska: Ze sztambucha wampira. Nowe Książki 2001 nr 8.

Pamiętnik orchidei

T. Rutkowska: Kwiatek u kożucha. Nowe Książki 2003 nr 7/8.

Perły kina

T. Jopkiewicz: Zmienny blask pereł. Nowe Książki 2006 nr 1 [dot. T. 2. Ekranizacje literatury].
Z. Wnuk: Trzeba mieć filmowy nerw. Nowe Książki 2006 nr 11 [dot. T. 5. Rarytasy, niewypały i kurioza].