BIO

Urodzony 2 czerwca 1888 w Zaleszanach pod Sandomierzem; syn Franciszka Mączki, dzierżawcy ziemskiego, powstańca z 1863, i Heleny Zofii z Ambroziewiczów. Dzieciństwo spędził w Lubowierzy niedaleko Oleszyc. Uczęszczał do V Gimnazjum we Lwowie, skąd w 1902, po śmierci ojca, przeniósł się do gimnazjum w Sanoku. Od 1905 kontynuował naukę w II Gimnazjum w Rzeszowie. W tym okresie zaczął pisać pierwsze wiersze (nieogłoszone drukiem). W 1907 zdał maturę i podjął studia inżynierskie na Politechnice Lwowskiej. Równocześnie pracował zarobkowo, m.in. w dyrekcji kolei we Lwowie. Po wybuchu I wojny światowej, wstąpił do Związku Strzeleckiego we Lwowie, a następnie zgłosił się ochotniczo do organizowanych tamże Legionów Polskich. Służył w 2. szwadronie jazdy, skierowanym w końcu września 1914 w Karpaty, do północno-wschodnich Węgier. Po bitwie pod Mołotkowem (29 października 1914) awansował do stopnia kaprala. W listopadzie tegoż roku został przeniesiony wraz z całym plutonem, który uzyskał status sztabowego, do Komendy Legionów; od tej pory pełnił obowiązki łącznika. Brał udział w kampanii karpackiej II Brygady. Debiutował jako poeta na początku 1915 roku wierszem pt. Na pożegnanie, ogłoszonym na łamach „Głosu Rzeszowskiego” (nr 1). Pozostając cały czas w służbie czynnej, rozwijał twórczość poetycką; jego liryki o tematyce legionowej i patriotycznej były znane i śpiewane przez żołnierzy, zamieszczał je także m.in. w czasopismach „Czas” (1915-16), „Dziennik Narodowy” (Piotrków Trybunalski, 1915-17), „Gazeta Polska” (Dąbrowa Górnicza, 1915-16), „Głos Narodowy” (1915-16), „Naprzód” (1915-16), „Nowa Reforma” (1915-18), „Wiedeński Kurier Polski” (1915-17), „Wiadomości Polskie” (Piotrków Trybunalski, 1916-18). W marcu 1915 dotarł do Kołomyi i w randze wachmistrza objął dowództwo plutonu sztabowego. Uczestniczył w prowadzonej przez II Brygadę letniej batalii na pograniczu Besarabii i Bukowiny (w sierpniu 1915 został chorążym). Jesienią tegoż roku walczył na Wołyniu. W październiku 1916 awansował do stopnia podporucznika. W styczniu 1917 został przeniesiony do 2. Pułku Ułanów wchodzącego w skład II Brygady. Na początku 1918 znalazł się w Synowódzku pod Stryjem. Przyłączył się do żołnierzy II Brygady, którzy wypowiedzieli posłuszeństwo Austrii. Internowany w połowie lutego, w końcu miesiąca zdołał zbiec z obozu w Synowódzku i dołączyć 20 marca do reszty Brygady. Uczestniczył w bitwie pod Kaniowem (11 maja 1918), gdzie dostał się do niewoli niemieckiej. Po ucieczce, podjął w czerwcu tegoż roku tajną działalność pod rozkazami Komendy Naczelnej 3. Polskiej Organizacji Wojskowej na Ukrainie, m.in. organizował poszukiwania poszczególnych legionistów i ich przerzuty do dywizji generała Lucjana Żeligowskiego na Kubaniu. W sierpniu 1918 (w stopniu porucznika) sam dotarł na Kubań i został wysłany z misją wojskową w rejon działania białogwardyjskiej armii generała Michaiła Aleksiejewa na Kaukazie Północnym. W czasie podróży zachorował na cholerę. Zmarł 2 lub 6 września (według innych źródeł października) 1918 w Paszkowskiej Stanicy pod Jekaterynodarem (obecnie Krasnodar) i tam został pochowany; w listopadzie 1933 jego prochy sprowadzono do Polski i złożono na Cmentarzu Wojskowym (obecnie Cmentarz Komunalny) na Powązkach w Warszawie. Odznaczony pośmiertnie Krzyżem Walecznych i Krzyżem Niepodległości.

Twórczość

1. Starym szlakiem. [Wiersze]. Kraków: Centralne Biuro Wydawnicze NKN [Naczelnego Komitetu Narodowego] 1917, 127 s. Wyd. nast.: wyd. 2 z przedmową J.A. Teslara Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa 1933; tamże: wyd. 3 z przedmową J.A. Teslara. Nieznanymi wierszami poety uzupełnione i wstęp napisał P.J. Hausvater. 1934, 208 s., toż wyd. 4 1938.

Zawartość

M.in. cykle: Starym szlakiem; Wam; Cieniom poległych; Rozkaz; Zwiastun; Kiedyś.

2. Wstań Polsko moja. (Wybór wierszy). Wybór tekstów i oprac. red.: A.S. Myjak. Sandomierz: Prywatna Agencja Informacji Regionalnej „Myjakpress 1997, 69 s.

Wydania osobne tekstów poetyckich w opracowaniu muzycznym, m.in.

W krwawym bitwy majestacie. [Muzyka:] Z. Pomarański. Warszawa: GKW [Główna Komisja Wojskowa] 1938, 10 s.

Omówienia i recenzje

Słowniki i bibliografie

Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 2. Warszawa 1963.
Polski Słownik Biograficzny. T. 20. Cz. 1. Wrocław 1975 (R. Lubas).
Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny. T. 1. Warszawa 2000 (R. Lubas).

Ogólne

Artykuły

B. Pochmarski: Cieniom ś.p. Jana Mączki, poety Legionów, oficera Brygady Karpackiej. Hasło 1931 nr 29.
Z. Jarosz: Reminiscencje z lektury. Kuźnia Młodych 1932 nr 3.
A. Bogusławski: Józef Mączka. Kurier Warszawski 1933 nr 331.
B.W. Lewicki: Uczcijmy serce Poety... Legion 1933 nr 1-2.
R. Marwicz: Józef Mączka. Kurier Literacko-Naukowy 1933 nr 38.
Z. Nowakowski. „Ilustrowany Kurier Codzienny1933 nr 329.
P.J. Hausvater; J.A. Teslar. W: Józef Mączka: Starym szlakiem. Wyd. 3. Warszawa 1934.
K.W. Zawodziński. „Wiadomości Literackie1935 nr 27.
J. Kaden-Bandrowski: Józef Mączka (1888-1918). W tegoż: Wspomnienie i nadzieje. Warszawa 1938.
Z. Kloch: Poezja pierwszej wojny. Wrocław 1984, passim.
J. Myjak: Poeta legionowego czynu. Profile 1988 nr 6.
I. Maciejewska: Poezja czynu niepodległościowego. W tejże: Rewolucja i niepodległość. Kielce 1991, passim.
G. Ostasz: Od Tyreuszy legionowych do „Herostratesa. W tegoż: W cieniu „Herostratesa. Rzeszów 1993 [dot. m.in. J. Mączki].
W. Wójcik: Wiosna Niepodległości. W tegoż: Zagłębiowskie impresje. Katowice 2006.

Starym szlakiem

C. Jellenta: Starym szlakiem” Józefa Mączki. Rydwan 1919 z. 1/2.