BIO

Urodzony 27 lipca 1879 w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów); syn Jana Ligonia, maszynisty kopalnianego, poety, działacza narodowego na Śląsku, i Reginy z Podstawów; wnuk Juliusza Ligonia, śląskiego poety i działacza narodowego. W dzieciństwie mieszkał w Samborze w Galicji, gdzie rodzice przenieśli się w 1884 z powodu restrykcji politycznych i bezrobocia, a od 1898 ponownie na Śląsku, w Bytomiu. Tu ukończył szkołę podstawową i rozpoczął pracę jako goniec w księgarni. Jednocześnie przez dwa lata uczył się malarstwa u bytomskiego majstra Zygmunta Majchrzakowskiego, którego zakład podejmował się prac dla kościołów, a także wykonywał dekoracje teatralne. Następnie kontynuował naukę najpierw w pracowni malarskiej Józefa Szpetkowskiego, specjalizującego się w polichromii kościelnej, w Poznaniu, a następnie w Szkole Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Z powodu trudności materialnych przerwał naukę i powrócił do Bytomia. W 1900 wyjechał do Berlina, gdzie ponownie podjął studia malarskie, zarabiając na życie rysowaniem karykatur do tamtejszych czasopism. Jednocześnie brał czynny udział w życiu kulturalnym Polonii. W 1903 zawarł związek małżeński z Wilhelminą Wandą Geelhaar. W tymże roku powrócił na Śląsk, zamieszkał w Bytomiu i zaczął pracować jako ilustrator książek w wydawnictwie Karola Miarki w Mikołowie. Prowadził także działalność społeczno-kulturalną, zajmując się głównie teatrami amatorskimi; w bytomskim Domu Narodowym Ul organizował przedstawienia teatralne, występował jako aktor, reżyserował, projektował dekoracje. W 1909 zamieszkał w Mikołowie. Kontynuował działalność kulturalną i oświatową: był prezesem Towarzystwa Śpiewu Harmonia (1911-12), organizował liczne imprezy artystyczne, zakładał biblioteki, m.in. bibliotekę nut i książek o tematyce muzycznej, upowszechniał czytelnictwo polskich książek. W 1912 przeniósł się do Krakowa, gdzie w Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Józefa Mehoffera i Jacka Malczewskiego kontynuował studia malarskie, głównie dotyczące sztuki sakralnej (prawdopodobnie jako wolny słuchacz). Wybuch I wojny światowej zastał go w Truskolasach pod Częstochową, wykonywał polichromie do okolicznych kościołów, malował obrazy oraz zajmował się pracą kulturalno-oświatową. W 1917 po przyjeździe do Bytomia w związku ze śmiercią ojca, został wcielony do wojska niemieckiego. Służył przez rok w pracowni fotograficznej oddziału topograficznego sztabu armii. W październiku 1918 otrzymał urlop z wojska; nie powrócił już do jednostki. W 1921 pracował w Wydziale Propagandy Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu. W tym czasie rozpoczął twórczość literacką jako współredaktor polityczno-satyrycznego pisma „Kocynder”; w 1920-21 zamieszczał na jego łamach, skierowane przeciw propagandzie niemieckiej, liczne teksty i rysunki satyryczne (głównie pod pseudonimami Karlik lub St.L.; rysunki te zostały następnie wydane jako Album karykatur plebiscytowych «Kocyndra» w oryginale, 1919-20). Wziął czynny udział w trzecim powstaniu śląskim. W 1923-28 był nauczycielem rysunków w Państwowym Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Katowicach oraz współpracował jako scenograf z miejscowym Teatrem Polskim. W 1928 objął funkcję kierownika Związku Śląskich Teatrów Ludowych przy Wydziale Oświaty Pozaszkolnej Kuratorium Okręgu Śląskiego. Popierał rozwój teatrów kukiełkowych i amatorskich; założył wypożyczalnię kostiumów teatralnych i bibliotekę teatralną. Był aktywnym działaczem, a od 1934 wiceprezesem Towarzystwa Przyjaciół Teatru Polskiego w Katowicach. Artykuły i opowiadania drukował m.in. w czasopiśmie „Polska Zachodnia” (1927-29, 1934, 1937). Od 1927 współpracował z rozgłośnią Polskiego Radia w Katowicach; od 1934 był jej prezesem. Pod pseudonimem Karlik z Kocyndra prowadził najpierw cykliczną audycję regionalną Bery i bojki, a następnie z udziałem innych autorów cykl słuchowisk słowno-muzycznych Niedziela przy żeleźnioku, z czasem znane pod nazwą U Karlika gro muzyka. Jednocześnie nadal zajmował się malarstwem, wykonywał polichromie, projektował witraże, znaczki pocztowe i dyplomy; brał udział w wielu wystawach na terenie kraju. W 1929 założył Związek Zawodowy Artystów Plastyków na Śląsku i został jego prezesem. W tymże roku był współorganizatorem Koła Literatów na Śląsku (od 1930 Związek Artystyczno-Literacki na Śląsku). Był członkiem zarządu Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku oraz Śląskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. Działał w Radzie Muzealniczej, patronującej początkom Muzeum Śląskiego oraz w Śląskim Towarzystwie Wystaw i Propagandy Gospodarczej. W 1935 został posłem na sejm. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i początkowo przebywał na Węgrzech. Włączył się w działalność Komitetu Pomocy Uchodźcom. Zagrożony aresztowaniem przez Niemców, wyjechał w maju 1940 pod zmienionym imieniem i nazwiskiem Franciszek Drużbacki do Jugosławii. Tu działał w Lidze Jugosłowiańsko-Polskiej jako współorganizator ośrodków dla uchodźców politycznych z Polski. W marcu 1941 przez Grecję i Turcję dotarł do Jerozolimy. Mieszkał w klasztorze oo. dominikanów francuskich. Kontynuował twórczość malarską i literacką. Prowadził działalność kulturalną wśród Ślązaków, którzy po dezercji z armii niemieckiej znaleźli się w oddziałach polskich. Po wojnie, we wrześniu 1946 powrócił do Katowic. Nawiązał ponownie współpracę z katowicką rozgłośnią Polskiego Radia, kontynuując cykl audycji regionalnych pod nazwą Radiowa czelodka, Przy sobocie po robocie i U Karliczka brzmi pieśniczka. Swoje anegdoty i gawędy prezentował także na estradach Śląska. W 1949 został członkiem Związku Literatów Polskich. Zmarł 17 marca 1954 w Katowicach.
Od 1984 przyznawana jest przez rozgłośnię Polskiego Radia w Katowicach nagroda im. S. Ligonia.

Twórczość

1. Wesele na Górnym Śląsku. [Utwór dramatyczny]. Prapremiera: Katowice Teatr Polski 1930. Druk. z podtytułem Widowisko ludowe w 4 obrazach 5 odsłonach ze śpiewami i tańcami. Oprac. ze współudziałem A. Kubiczki (scena) i B. Wallek Walewskiego (muzyka). Ilustracje barwne: S. Ligoń i S. W. Matejko. Katowice: Sekcja Teatrów Ludowego Towarzystwa Przyjaciół Teatru Polskiego 1934, 110 s.

Nagrody

Utwór nagrodzony w konkursie Sekcji Teatrów Ludowych Towarzystwa Przyjaciół Teatru Polskiego w Katowicach w 1930.

Wyd. osobne w wersji skróconej: Z przedmową i obrazkami. Streścił S. Ligoń. [b.m.:] Polskie Katolickie Towarzystwo Szkolne na Śląsku Opolskim 1930, 24. s.

2. Bery i bojki śląskie. [Gawędy, anegdoty i bajki śląskie]. T 1. Z rysunkami autora. Katowice: Księgarnia i Drukarnia Katolicka. Spółka Akcyjna. [1931], 219 s. Wyd. nast. : ze słowem wstępnym T. Kraszewskiego. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk" 1957, tamże: w wyborze i z przedmową C. Kwietnia [1981], wyd. 2 1982, wyd. 3 [1985]; wyd. 3[!] [Katowice:] Pik 1994.

Teksty wygłaszane wcześniej w rozgłośni Polskiego Radia w Katowicach; — Większość wydań podpisano: Karlik z „Kocyndra” (Stanisław Ligoń).

Adaptacje

filmowe

opowiadania Babsko kuracyjo: Komedianci z wczorajszej ulicy. Scenariusz: J. Kidawa. Ekranizacja 1987.

Wyd. skrócone: Opole: Wydawnictwo „Nowin 1939, 64 s.; Jerozolima: Sekcja Wydawnicza 3 Korpusu 1944, 144 s.

3. Jako praca tako płaca. (Inscenizacja warzywnicza z śląskiego ogródka wg wzoru J. Banachowej). Katowice: Śląska Izba Rolnicza 1935, 20 s.

4. Dożynki w Jerozolimie. [Szopka]. Teksty napisali: X. Glinka, S. Ligoń, E. Kostka, J. Knohe. Prapremiera: Jerozolima 1941.

Słuchowiska radiowe, m.in.

O drwalu i biedzie. Polskie Radio (Katowice) 1929.
Wesele śląskie. Polskie Radio (Katowice) 1930.
W Barbóczyne święto. Polskie Radio 1934.
Wesele śląskie. Polskie Radio 1934.
Babsko kuracyjo. Polskie Radio 1936.
Czepiny. Obraz z wesela na Górnym Śląsku. [Współautor:] A. Kubiczek. Polskie Radio (Katowice) 1936.
Kolędowy diabeł w opałach. Polskie Radio 1936.
Na śląskim podwórku. [Współautor:] B. Mieszkowski. Polskie Radio (Katowice) 1936.
Bieda w biedaszybie. Bajka współczesna dla młodszych i dużych dzieci. Polskie Radio 1937.
Wesele na Górnym Śląsku. Czepiny. Polskie Radio 1937.
Wesele na Górnym Śląsku. („Wywodziny”). [Współautor:] A. Kubiczek. Polskie Radio (Katowice) 1938.

Prace redakcyjne

1. Śląska Ojczyzna. [Antologia]. Pod red.: S. Ligonia, J. Pilatowej, E. Kostki. Jerozolima: Sekcja Wydawnicza Jednostek Wojska na Śr[odkowym] Wsch[odzie] 1945, 224 s.
Tu także teksty S. Ligoń: Barbórka; Wesele na Górnym Śląsku. Wyjątek z widowiska regionalnego [Twórczość poz. ]; Pierwsze teatry na Śląsku.

Omówienia i recenzje

Słowniki i bibliografie

Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 2. Warszawa 1964.
Polski słownik biograficzny. T. T.17.cz.3 z.73. Wrocław 1972 (E. Wichura-Zajdel).
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. T. 5. Warszawa 1993.(H. Bartnicka-Górska).
Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny. T. 1. Warszawa 2000 (K. Heska-Kwaśniewicz).

Ogólne

Książki

E. Wichura-Zajdel: Stanisław Ligoń. Karlik z Kocyndra. Wstęp: J. Wiktor. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk 1969, 127 s.
C. Kwiecień: Stanisław Ligoń 1879-1954. Katowice: Oddział Śląski Towarzystwa Przyjaciół Książki 1977, [8] k.
G. Zych: Prosta linia rodu Ligoniów. Opowieść biograficzna. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1978, 323 s. [dot. Juliusza, Jana i Stanisława].
Karlik z „Kocyndra. Wspomnienia o Stanisławie Ligoniu. Wyboru materiałów dokonał C. Kwiecień. Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji 1980, 166 s. [zawiera wspomnienia: J. Baranowicza, S. Broszkiewicza, M. Fazana, C. Kwietnia, A. Koniecznego, H. Mieczkowskiej, F. Pilarka, J. Ponityckiego, A. Świrskiej-Zawalskiej].
C. Kwiecień: Stanisław Ligoń, patron katowickiej rozgłośni Polskiego Radia (1879-1954). Katowice: Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne 1985, 15 s.

Artykuły

M. Motyka: Stanisław Ligoń. W: Pisarze śląscy XIX/XX w. Wrocław 1963.
Z. Bednorz: Najpopularniejszy Karlik śląski i jego „Wesele. Kalendarz Opolski 1969.
Z. Lipczyński; Z. Pyzik; J. Wiktor; S. Wilczek. Poglądy 1977 nr 24 [Wspomnienia].
J. Glensk: Stanisław Ligoń. W: Tobie Polsko. Szkice biograficzne działaczy ruchu niepodległościowego na Górnym Śląsku. Opole 1981.
M. Fazan: Stanisław Ligoń. W: Śląskie portrety. Katowice 1985.
S. Steller: Śląskie drogi Ligonia. Śląsk 1998 nr 12.

Wesele na Górnym Śląsku

L. Malicki. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku 1934.
A. Jesionowski. Zaranie Śląskie 1935.
Z. Hierowski: Teatr opolski szuka własnej drogi. Przemiany 1957 nr 16.

Bery i bojki śląskie

F. Szymiczek: Taa-ki uśmiech. Przemiany 1957 nr 21.