BIO

Urodzony 26 marca 1924 w Warszawie; syn Konrada Czerwińskiego, profesora Szkoły Głównej Handlowej, i Teresy z Czerwińskich, po wojnie – nauczycielki francuskiego. Od 1936 uczył się w Gimnazjum Ziemi Mazowieckiej w Warszawie. W czasie okupacji niemieckiej przebywał w Warszawie i kontynuował naukę na konspiracyjnych kompletach gimnazjalnych. Po zdaniu matury w 1942 rozpoczął studia na tajnym Uniwersytecie Warszawskim (UW). W tym samym roku wstąpił do Armii Krajowej. Debiutował w 1944 artykułem ogłoszonym w podziemnym piśmie literackim „Droga” (należał do grupy wydającej ten miesięcznik). Walczył w powstaniu warszawskim na terenie Śródmieścia, a po kapitulacji został wywieziony do obozu jenieckiego w Markt Pongau w Tyrolu. Zwolniony z obozu w 1945, wstąpił do 2. Korpusu Wojska Polskiego we Włoszech. W styczniu 1947 powrócił do kraju. Kontynuował studia w zakresie socjologii na UW. Po uzyskaniu w 1949 magisterium pracował do 1952 jako redaktor w Państwowym Instytucie Wydawniczym. Następnie do 1959 oraz ponownie w 1961-63 był członkiem zespołu redakcyjnego „Przeglądu Kulturalnego”, w którym publikował liczne artykuły, recenzje i szkice (w 1960 za cykl Słownik socjologiczny otrzymał nagrodę artystyczną tego tygodnika w dziale eseju). Ogłaszał nadto teksty m.in. w pismach „Nowa Kultura” (1952-55) i „Nowe Książki” (od 1963). W 1955 został członkiem Związku Literatów Polskich (do rozwiązania Związku w 1983). Pracę naukową rozpoczął w 1962 w Pracowni Teorii Kultury Polskiej Akademii Nauk (PAN), a kontynuował ją do 1966 jako asystent na Wydziale Filozofii i Socjologii UW. W 1966 uzyskał na UW stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie pracy W poszukiwaniu odpowiedniości literatury i obyczaju, napisanej pod kierunkiem prof. Niny Assorodobraj. Od tegoż roku był zatrudniony w Pracowni Badania Kultury Współczesnej PAN, przekształconej w 1969 w Zespół Prognoz Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii, a w 1972 w Zakład Badań nad Stylami Życia w tymże Instytucie. Równocześnie prowadził działalność dydaktyczną (na UW w 1964-66 i w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w 1967-68) oraz publicystyczną na łamach m.in. tygodników „Kultura” (1967-72) i „Argumenty” (1971-73; tu w 1973 cykl felietonów O książkach). W 1973 uzyskał habilitację na podstawie rozprawy Kultura i jej badanie. Otrzymał nagrodę Rady Ministrów I stopnia za twórczość artystyczną (1979). W 1979 został pracownikiem Instytutu Kultury (IK) w Warszawie i członkiem Rady Naukowej tej instytucji; zajmował to stanowisko (od 1992 jako przewodniczący Rady) także po przejściu w 1981 do Instytutu Sztuki PAN. W 1982 został mianowany profesorem nadzwyczajnym. W 1987-90 pełnił funkcję dyrektora do spraw naukowych w Instytucie Sztuki PAN. W latach osiemdziesiątych recenzje w „Nowych Książkach” podpisywał pseudonimem Jan Bielski. Od 1989 należał do Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W 1990-91 pełnił funkcję redaktora naczelnego miesięcznika „Nowe Książki”, w piśmie tym publikował od 1992 recenzje literackie. W 1993 został przewodniczącym rady redakcyjnej wydawanego przez IK kwartalnika „Kultura Współczesna”. W 1995 powrócił do pracy w IK. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1955). Zmarł 6 stycznia 2001 w Warszawie.

Works

1. Tradycje włoskie. Szkice literackie. Warszawa: Czytelnik 1953, 109 s.

Zawartość

O pewnych mitach (Zamiast wstępu); Mężowie, którzy założyli podwaliny współczesnego panowania burżuazji; Rozkwit słowa włoskiego; Sztuka badawczej pasji; Mieszczaństwo romantyczne; Niepokój mieszczańskiego sumienia [dot. G. Vergil].

2. Moralność i inne opowiadania. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1955, 110 s.

Zawartość

Mój wróg; Sezony rzymskie; Drzewo życia; Moralność; Błąd; Zielona droga.

3. Kartki z różnych miast. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1957, 130 s.

Zawartość

Zawiera szkice publicystyczne z dziedziny urbanizacji i kultury miejskiej ogłaszane w „Przegląd Kulturalny” w 1955-1957: Wielka Nieznajoma; Obywatele malwersanci; Właściciele Polski Ludowej; Podróż po Krainie „ZOR”; Tajniki czasu na „prowincji”; Notatki z podróży po Warszawie; Pochwała wędrownych miasteczek.

4. Plastyka użytkowa w opinii publicznej. Warszawa: Ośrodek Badania Opinii Publicznej 1960, 25 s.

Omówienie wyników badań opinii publicznej.

5. Lekcja włoska. [Studium o współczesnej kulturze włoskiej]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1964, 204 s.

Opublikowana wersja pracy doktorskiej.

Przekłady

włoski

Italia controluce. Dalla commedia dell’arte alla cultura di massa. [Przeł.:] J.K. Altszyllówna, R. Pedace. Roma 1966.

6. [Upowszechnienie kultury w Polsce. Esej]. Powst. ok. 1967. Wersja rozszerzona zob. poz. .

Przekłady

angielski

The dissemination of culture in Poland. [Przeł.] G. Shugar. Warsaw 1967.

francuski

La diffusion de la culture en Pologne Populaire. [Przeł.] G. Daude. Varsovie 1967.

hiszpański

La divulgaciôn de la cultura en Polonia Popular. Varsovia 1967.

niemiecki

Verbreitung der Kultur in Volkspolen. Warschau 1967.

portugalski

A divulgação cultural na Polônia Popular. Varsóvia 1967.

rosyjski

Rasprostranenie kultury v Pol’še. [Przeł.] M. Beleviič. Varšava 1967.

7. Przemiany obyczaju. [Szkice]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1969, 179 s. Wyd. 2 tamże 1972.

Zawartość

Prezentacja problematyki: Rewolucja obyczajowa; Uściślenie zakresu rozważań. – Rodzina: Upadek wielkiej rodziny; „Koledzy”; Społeczne podłoże autorytetu rodzinnego; „Rodzina otwarta"; Małżeństwo bez gotowego scenariusza; Rodzina „szczęściodajna” i jej trudności; O rodzicach i dzieciach jako problemie przyjaźni. – Środowisko mieszkalne, sąsiedzi: „Sami swoi”; Mieszkanie w bloku; „Pokerowa twarz miasta”. – Kobieta w świecie i w domu: Wnuczki emancypantek; Różność przy równych prawach?; Feminizm kulturowy. – Młodzi i starsi: Konfrontacja pozarodzinna; Zmierzch godności Starego; Sens wygaśnięcia narzeczonych; Subkultura młodzieżowa – młodość jako wkład w kulturę ogólną. – Refleksje końcowe: Patrząc od strony więzi osobowych; Moralność nieobyczajnych, czyli rozpad rytuałów; Patrząc od strony funkcji społecznych; Kilka sł8w o wartościach.

8. Upowszechnianie kultury a struktura społeczna. [Studium]. Warszawa: Wiedza Powszechna 1969, 123 s. Por. poz. .

9. Kultura i jej badanie. [Studium]. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum 1971, 179 s. Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Wyd. 2 rozszerz, tamże 1985.

Rozprawa habilitacyjna.

10. Magia, mit i fikcja. [Studium]. Warszawa: Wiedza Powszechna 1973, 165 s. Wyd. 2 rozszerz, tamże 1975.

11. Telewizja wobec kultury. [Szkice]. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1973, 173 s.

Zawartość

Wstęp; Między upowszechnieniem a degradacją; Kanał przekazu czy nowy gatunek wypowiedzi; Środowisko kulturowe; Telewizja a szkoła; Paradoks informacyjny; Dwuznaczność autentyku; Sztuka żywego słowa; Widowiska telewizyjne; Dłużniczka kultury; Szansa barwnego przekazu; Intryga i nuda; Film, radio i telewizja – i co dalej?

12. Życie po miejsku. [Studium]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1974, 207 s. Wyd. 2 tamże 1975.

Nagrody

Nagroda „Miesięcznika Literackiego” w 1974.

13. System książki. [Eseje]. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1976, 162 s.

Zawartość

Bibliologia”; System książki; Książka, pismo, obraz; Pomiędzy autorem a czytelnikiem – pomocnicy, pośrednicy; Badanie lektur – teoria czytania; Publiczność czytająca; Co jest czytane; Książkowe hobbies i obyczaje. – Zawiera przeredagowane wersje felietonów opublikowanych w „Argumentach” (1973) oraz „Przekazach i Opiniach” (1976).

Przekłady

rosyjski

Sistema knigi. [4 pierwsze esje; współwyd. z:] T. Zberskij: Semiotika knigi. [Przeł.] T. . Kazavćinskoj. Moskva 1981.

14. Okiem przechodnia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1977, 125 s.

Zawartość

Zawiera eseje dot. kulturotwórczej roli miasta: Wartości kulturowe środowiska miejskiego; Osiedla; Centra miejskie; Wsporniki społecznej pamięci; Umrzeć na zabytki – przykład Kazimierza; Ładne miasta nieładnych domów; Estetyka tworzona od dołu; Miasto jako sprawa twórczej myśli i dobrych obyczajów; Zakończenie.

15. Profile kultury. [Studium]. Warszawa: Wiedza Powszechna 1978, 173 s. Wyd. 2 tamże 1980.

16. Samotność sztuki. [Studium]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1978, 189 s.

17. Telewizja, radio, ludzie. [Studia]. Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji 1979, 135 s.

Zawartość

Ze studia i z anteny; Złota rączka czyli początki; Ludzie radia i telewizji; Pośrednicy, wodzireje, nadawcy z pierwszej ręki; Dylematy wiarygodności; Publiczność jaka jest i co o niej myślano; Gatunki, formy, spotkania.

18. Mit – obraz – symbol w teatrze. [Szkic], Kraków: Teatr Bagatela im. Boya-Żeleńskiego 1982, [16] s.

19. Wspólnota komunikowania. [Studium]. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury 1985, 99 s.

20. Przyczynki do antropologii współczesności. [Studium]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1988, 202 s.

21. Sztuka w pejzażu kultury. [Szkice]. Warszawa: IK [Instytut Kultury] 1997, 131 s.

22. Pytając o cywilizację. [Szkice]. Warszawa: W.A.B.; Cis 2000, 155 s.

Przekłady

1. J. Boulier: Świadectwo prawdzie. [Publicystyka]. Warszawa: Czytelnik 1950, 46 s.
2. D. Desanti: Tito i jego agenci. [Publicystyka]. Warszawa: Czytelnik 1950, 141 s.
3. M. Montagnana: Wspomnienia robotnika turyńskiego. T. 1. Pod wodzą Gramsciego. Przeł. J. Zborsztyn. T. 2. Pod wodzą Togliattiego. Przeł.: M. Czerwiński i J. Grabowski. Warszawa: Czytelnik 1951, 226 + 148 s.
4. S. Tćry: Słoneczne serce. [Opowieść o D. Casanovie]. Warszawa: Książka i Wiedza 1951, 172 s.
5. V. Pratolini: Ulica ubogich kochanków. Powieść. T. 1-2. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1952, 269 + 196 s. Wyd. 2 tamże 1953.
6. G. Verga: Don Candeloro i jego trupa. Nowele. Przeł: M. Czerwiński i Z. Emstowa. Warszawa: Czytelnik 1953, 315 s.
Tu w przekładzie M. Czerwińskiego osiem opowiadań.
7. M. Argilli, G. Parca: Przygody Gwoździka czyli niezwykłe dzieje włoskiej kukiełki. [Opowiadanie dla dzieci], „Płomyczek 1954/55 nr 20-21, 23-24 i 1955/56 nr 1-4. Wyd. osobne zmienione i rozszerzone pt. Przygody Gwoździka. Warszawa: Nasza Księgarnia 1955, 81 s.
8. C. Pavese: Noc świętego Rocha. Opowiadania. Przeł.: M. Czerwiński i Z. Ernstowa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1956, 224 s.
Tu w przekł. M. Czerwińskiego: Noc św. Rocha; Pole.
9. S. Moscati: Kultura starożytnych ludów semickich. [Studium]. Red. naukowa: S. Strelcyn. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1963, 287 s. Wyd. 2 tamże 1966.
10. D. Fo: Pogrzeb fabrykanta. [Utwór dramatyczny]. „Dialog 1970 nr 9 s. 35-56. Wystawienie: Telewizja Polska 1980.
11. G. Artom: Napoleon zginął w Rosji. [Powieść]. Warszawa: Czytelnik 1972, 268 s.
12. D. Fo: Restauracja pryncypała. [Utwór dramatyczny]. Wg przekł. M. Czerwińskiego. Wystawienie: Wrocław, Artystyczny Ośrodek Teatru Otwartego „Kalambur1981.
13. F. Alberoni: O przyjaźni. Przekł. i wstęp: M. Czerwiński. Warszawa: Instytut Kultury 1994, 158 s.

Prace redakcyjne

1. G. de Nerval: Podróż na Wschód. [Szkice z podróży]. Przeł. J. Dmochowska. Wybór i przedmowa: M. Czerwiński. Warszawa: Czytelnik 1967, 460 s.
2. M. Eliade: Sacrum, mit, historia. Wybór esejów. Wybór: M. Czerwiński. Przeł. [z francuskiego]: A. Tatarkiewicz. Wstęp: B. Moliński. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1970, 309 s. Wyd. nast. tamże: wyd. 2. Wybór i wstęp: M. Czerwiński. 1974, 1993.
3. J. Fourastié: Myśli przewodnie. [Eseje socjologiczne]. Wybór: M. Czerwiński. Przeł.: T. Jaworski, J. Lindner. Wstęp: A. Siciński. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1972, 244 s.
4. Telewizja i społeczeństwo. Wybór i wstęp: M. Czerwiński. Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji 1980, 309 s.
Wybór artykułów z pisma „Przekazy i Opinie”.
5. Interpretacja dzieła. Konferencja w Instytucie Sztuki PAN, 5-7 listopada 1984. Pod red. M. Czerwińskiego. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum 1987, 210 s. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk.
6. Kultura lokalna. Gminy wiejskie w okresie przełomu. Praca zespołowa pod red. M. Czerwińskiego. Warszawa: IK [Instytut Kultury] 1997, 204 s.
7. Kultura polska w dekadzie przemian. Redakcja naukowa: T. Kostyrko, M. Czerwiński. Warszawa: Instytut Kultury 1999, 368 s.

Analyses and reviews

Questionnaires for IBL PAN 1966, 1973.

Słowniki i bibliografie

Słownik współczesnych pisarzy polskich. Seria 2. T. 1. Warszawa 1977 (M. Brykalska).
• [J. Jaremowicz] J.J.: Marcin Czerwiński. „Nowe Książki1989 nr 2.

Ogólne

Artykuły

M. Bogusławski: Wartości a rzeczywistość kulturalna [dot. poglądów socjologicznych M. Czerwińskiego]; E. Fiksa: Refleksja aksjologiczna Marcina Czerwińskiego. Acta Universitatis Wratislaviensis. Prace Kulturoznawcze 1996 nr 6.
Kultura i Społeczeństwo 2000 nr 4 [tu artykuły: A. Pawełczyńska: Czas młodości; oraz recenzje: Pytając o cywilizację: T. Kostyrko: O niezbędności kultury wyższej dla przetrwania naszej cywilizacji (czyli nas samych); A. Szpociński: Marcina Czerwińskiego pytania o demokrację; E. Tarkowska: W stronę socjologii współodczuwającej. Marcina Czerwińskiego „Pytania bez odpowiedzi”].
Kultura Współczesna 2001 nr 1 [tu artykuły i recenzje: T. Kostyrko: O współpracy Profesora Marcina Czerwińskiego z zespołem Instytutu Kultury i potrzebie uważnego czytania Jego tekstów; J. Grad: Marcina Czerwińskiego koncepcja socjologii kultury; A. Szpociński: Demokracja – sztuka – miłowanie. O więziach społecznych w ujęciu Marcina Czerwińskiego; K. Kostyrko: Ostatnia książka Marcina Czerwińskiego [dot.: Pytając o cywilizację]].
J. Pelc: Marcin Czerwiński. „Studia Semiotyczne2001 t. 24.

Kartki z różnych miast

Z. Wójcik. „Przegląd Socjologiczny1958 nr 12.

Lekcja włoska

T. Burek: Lekcja eseju. Twórczość 1965 nr 6.

Przemiany obyczaju

A. Mencwel: Nie tylko Tristan i Izolda. Miesięcznik Literacki 1970 nr 8.

Magia, mit i fikcja

M. Nagiel: Mit godności rozumu. Życie i Myśl 1975 nr 10.

Telewizja wobec kultury

L. Bajer: Narodziny krytyki. Kino 1974 nr 6.

System książki

M. Bajer: Obrona książki. Przekazy i Opinie 1977 nr 3.
B. Lamch: Studia o Książce 1979 nr 9.

Samotność sztuki

J. Kmita: Cena emancypacji. Odra 1986 nr 4.

Telewizja, radio, ludzie

M. Grześkowiak: Socjolog wobec radia i telewizji. Przekazy i Opinie 1980 nr 1.

Wspólnota komunikowania

K. Haba: Komu służy „Wspólnota komunikowania?Przekazy i Opinie1986 nr 2/3.

Pytając o cywilizację

K. Maciąg: Między opisem, diagnozą i bezradnością. Fraza 2001 nr 1/2.