WYLEŻYŃSKA Aurelia

Urodzona w 1881 we wsi Oknica na Podolu (obecnie nieuznawana na arenie międzynarodowej Naddniestrzańska Republika Mołdawska); córka Ludomira Ludwika Wyleżyńskiego, zarządcy majątków na Ukrainie, i Kamilii z Połtowiczów. Uczęszczała na pensję dla dziewcząt Cecylii Plater-Zyberkówny w Warszawie, funkcjonującej wówczas pod nazwą Zakład Przemysłowo-Rękodzielniczy dla Kobiet, a od roku szkolnego 1902/1903 kontynuowała naukę w Krakowie jako uczennica zwyczajna kursu I literackiego na Wyższych Kursach dla Kobiet im. A. Baranieckiego. W 1905 wyszła za mąż za Tadeusza Mariana Rybakiewicza (1879–1910), nauczyciela gimnazjalnego w Krakowie i Wadowicach. W 1907-11 studiowała na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, początkowo jako hospitantka, a później jako studentka nadzwyczajna. Debiutowała w 1909 artykułem pt. O «Róży» Katerli [Stefana Żeromskiego], ogłoszonym na łamach czasopisma „Prąd” (nr 10-11; podpisana Aurelia Wyleżyńska-Rybakiewiczowa). Publikowała też m.in. w „Echu Literacko-Artystycznym” (1913-14) i „Ziemi” (1913). Po śmierci Tadeusza Rybakiewicza i ukończeniu studiów zawarła związek małżeński z Adamem Kropatschem (1884-1971), filozofem, publicystą i nauczycielem gimnazjalnym. Prawdopodobnie jesienią 1913 wyjechała wraz z siostrą Felicją do Paryża, gdzie rozpoczęły studia na Sorbonie. W 1914, zapewne w związku ze śmiercią ojca, wróciła do Polski. Po wybuchu I wojny światowej jako żona obywatela austriackiego latem 1915 została internowana w głąb Rosji, najpierw do Charkowa, następnie do Saratowa. W Saratowie poznała Jana Parandowskiego↑, późniejszego powieściopisarza, którego poślubiła według porządku prawnego bolszewickiej Rosji. Uczestniczyła z mężem w akcji oświatowo-odczytowej dla rodaków prowadzonej w tamtejszym Domu Polskim. Po zakończeniu wojny i powrocie z internowania zamieszkali we Lwowie. W 1920 wraz z Parandowskim doprowadziła do powstania lwowskiego oddziału Związku Zawodowego Literatów Polskich (ZZLP). W tym okresie rozpoczęła twórczość prozatorską, debiutując w 1920 drukowaną w odcinkach na łamach „Gazety Lwowskiej” powieścią U złotych wrót. W 1922 uczestniczyła jako przedstawicielka środowiska lwowskiego ZZLP w obradach zjazdu Związku w Warszawie. Pod koniec 1923 rozstała się z mężem bez konieczności przeprowadzenia w świetle prawa II Rzeczpospolitej formalnego rozwodu. Wyjechała wówczas z Polski i osiadła w Paryżu, skąd nadsyłała artykuły i korespondencje do prasy krajowej, m.in. do „Bluszczu” (1923-24, 1928-39), „Świata Kobiety” (1924-32; tu artykuły podpisywane pseudonimem Malibran oraz Przegląd książek podpisywany kryptonimem A.W.), „Wiadomości Literackich” (1924-36, z przerwami), „Lwowskich Wiadomości Muzycznych i Literackich” (1925-28), „Tygodnika Ilustrowanego” (1925-26, 1930, 1932, 1936, 1939), „Tygodnia Literackiego” (1925); „Kobiety Współczesnej” (1927, 1930-31, 1933-34), „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” (1930-34) oraz do wydawanego w Warszawie w języku francuskim tygodnika „Le Messager Polonais” (1925-28). Aktywnie uczestniczyła w życiu paryskiej Polonii oraz w działalności francuskiego stowarzyszenia „Les Amis de la Pologne”; publikowała w wydawanym przez niego „Bulletin «Les Amis de la Pologne»” (1925-26) oraz w paryskim piśmie „La Pologne” (1930). Prowadziła też w tym okresie salon literacki w Paryżu. Podróżowała po Europie, m.in. do Włoch, Niemiec, Austrii i Hiszpanii. W 1937 powróciła do Polski i zamieszkała na stałe w Warszawie. Kontynuowała pracę literacką, współpracując nadal z wieloma czasopismami, do których doszła „Skawa”, gdzie omawiała w dziale Z książek bieżące wydawnictwa i aktualności (1938-39). Wybuch II wojny światowej zastał ją w Zaleszczykach, skąd już w pierwszych dniach września 1939 powróciła do Warszawy. Tu mieszkała wraz z siostrą Felicją, zmieniając kilkakrotnie adres, wspomagana finansowo i żywnościowo przez brata Bohdana, prowadzącego rodzinny majątek Wielgolas (Mazowieckie). Wówczas zaczęła pisać rodzaj dziennika nazwanego przez nią Notatkami pamiętnikarskimi, w którym zapisywała wydarzenia dotyczące życia osobistego, politycznego i społecznego w okresie hitlerowskiej okupacji (w jego przepisywaniu pomagała siostra; nie zachowały się w całości; wydane zostały dopiero w 2024 pt. Kroniki wojenne). Utrzymywała kontakty ze środowiskiem literackim Warszawy, korzystając z Kuchni Literackiej uruchomionej w siedzibie zawieszonego ZZLP i PEN Clubu. Od połowy 1940 pracowała jako wolontariuszka w szpitalach. Współpracowała z wydawanym konspiracyjnie organem Związku Wolnej Polski i Zjednoczenia Demokratycznego „Nowy Dzień” (1943), w którym publikowała artykuły i recenzje literackie (pod pseudonimami ER, GE, Ge..., RE); w prasie podziemnej używała też pseudonimu Li. W chwili wybuchu powstania warszawskiego, 1 sierpnia 1944, znajdowała się w Śródmieściu, postrzelona w czasie powrotu do domu, zmarła wczesnym rankiem 3 sierpnia 1944; pochowano ją na tymczasowym cmentarzu przy ulicy Lipowej, gdzie mieszkała, a w kwietniu 1945 jej prochy złożono na Cmentarzu Powązkowskim (w nieistniejącym dziś grobie w kwaterze rodziny Morsztynów).
Spuścizną Aurelii Wyleżyńskiej tuż po wojnie opiekowała się Felicja Wyleżyńska, obecnie materiały znajdują się m.in. w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, Bibliotece Narodowej oraz Archiwum Akt Nowych.