PIASECKI Sergiusz

Urodzony 1 kwietnia 1901[P] w Lachowiczach (powiat Baranowicze; obecnie Białoruś); syn zrusyfikowanego Polaka, Michała Piaseckiego, naczelnika poczty rosyjskiej, i pracującej u niego jako służąca Klaudii Kukałowicz, której nazwisko nosił do jedenastego roku życia. Wychowywany przez ojca, posługiwał się wyłącznie językiem rosyjskim i uczęszczał do rosyjskich gimnazjów najpierw w Mińsku Litewskim (obecnie Mińsk) i Bobrujsku, a następnie w głębi Rosji we Włodzimierzu nad Klaźmą i Pokrowie. W okresie nauki szkolnej podejmował pierwsze próby pisarskie w języku rosyjskim (zaginęły). Jako uczeń siódmej klasy za pobicie inspektora gimnazjum i gospodarza klasy trafił do więzienia dla nieletnich, skąd uciekł do Moskwy, gdzie uczestniczył w wypadkach rewolucji październikowej. W 1917 wstąpił ochotniczo do wojska rosyjskiego i został ranny pod Baranowiczami, odbył rekonwalescencję w Piatigorsku, a następnie służył przez cztery miesiące jako wywiadowca w tamtejszej policji. W 1918 wrócił do Mińska, skończył sześciomiesięczny kurs nadzorców telegrafu i telefonu i pracował jako starszy monter w Wileńskiej Dyrekcji Wojskowej Poczt i Telegrafów w Mińsku. Prawdopodobnie na początku 1919 zwerbowany został do antybolszewickiej organizacji zbrojnej związanej z Białoruską Partią Chłopską Zielony Dąb. 8 sierpnia 1919 walczył po stronie zajmujących Mińsk oddziałów polskich i został ponownie ranny. Powróciwszy do zdrowia, pracował do kwietnia 1920 w Wileńskiej Dyrekcji Telegrafów i Telefonów w Mińsku, po czym zaciągnął się jako ochotnik do oddziałów białoruskich przy armii polskiej. Został wysłany do Warszawy, gdzie ukończył dziewięciomiesięczny kurs Szkoły Podchorążych Piechoty . Brał udział w obronie Warszawy w czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920. Następnie wraz z batalionem białoruskich podchorążych stacjonował w Łodzi, a później został przydzielony do Dywizji Litewsko-Białoruskiej w Wilnie. Zdemobilizowany w maju 1921, próbował przez dwa miesiące pracy w wileńskiej policji, a potem imał się różnych zajęć. W sierpniu 1922 został agentem cywilnym wywiadu wojskowego, Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (Ekspozytura VI w Brześciu), działał na terenie Związku Radzieckiego, głównie radzieckiej Białorusi. Jednocześnie zajmował się przemytem, stanowiącym początkowo alibi dla działań szpiegowskich. Po starciach band przemytniczych spędził dwadzieścia jeden miesięcy w więzieniu w Nowogródku; zwolniony 26 sierpnia 1925 wrócił do pracy w wywiadzie. 18 lutego 1926 został zwolniony z Oddziału II z powodu m.in. działalności przemytniczej i likwidacji Ekspozytury w Brześciu. Ponownie znalazł się bez środków do życia, starał się o wyjazd do Legii Cudzoziemskiej, ubiegał się także o pracę w wywiadzie francuskim, ale nie został przyjęty. Bezskutecznie szukając zatrudnienia przebywał kolejno w Brześciu, Lwowie, Warszawie, Lidzie i Grodnie. Podjął działalność przestępczą (napadł na kupców i kolejkę konną), aresztowany, został w 1926 skazany przez sąd doraźny w Lidzie na karę śmierci, zamienioną następnie w wyniku wstawiennictwa Oddziału II na 15 lat więzienia. Przebywając w więzieniach m.in. w Rawiczu, Wronkach, Koronowie, na Pawiaku w Warszawie i w Więzieniu Ciężkim na Świętym Krzyżu, opanował biegle na podstawie lektur literacki język polski i w 1934 napisał poświęconą działaniom szpiegowskim powieść Piąty etap, którą chciał wysłać na konkurs literacki – próbę tę udaremniła jednak więzienna cenzura. W więzieniu powstała także powieść Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy (1935) i wiersze, pracował tam również nad Żywotem człowieka rozbrojonego (1935) oraz autobiografią Droga pod ściankę/mur (1937). Prawdopodobnie jeszcze przed 1934 poznał Melchiora Wańkowicza↑ w czasie jednej z wizyt reportera u osadzonych. Przesłał mu rękopis Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy, a w 1937 podpisał jeszcze w więzieniu na Świętym Krzyżu umowę z Towarzystwem Wydawniczym „Rój” . Po ukazaniu się powieści, dzięki interwencji grona pisarzy (m.in.: M. Wańkowicz, Stanisław Cat-Mackiewicz↑, Juliusz Kaden-Bandrowski↑, Karol Kuryluk, Kazimierz Błeszyński), został ułaskawiony przez prezydenta Ignacego Mościckiego i przedterminowo zwolniony warunkowo z więzienia 2 sierpnia 1937. Chory na gruźlicę, nabytą w więzieniu, leczył się w Otwocku, a następnie w Zakopanem, gdzie zawarł znajomość ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem↑, który namalował jego cztery pastelowe portrety (trzy się zachowały). Od grudnia 1937 do marca 1938 przebywał jako płatny gość w majątku Rohotna w Nowogródzkiem, należącym do Wandy z Wołłowiczów Roycewiczowej i napisał tam powieść Bogom nocy równi. Wiersze i fragmenty powieści publikował w czasopismach: „Słowo” (1937-38; tu debiutował w 1938 nr 111 jako publicysta poświęconym gruźlicy tekstem Wróg publiczny Nr 1), „Sygnały” (1937), „Wiadomości Literackie” (1937) i w wileńskim miesięczniku „Comoedia” (1938). Jego powieści cieszyły się ogromną popularnością i były natychmiast tłumaczone na języki obce. Po wybuchu II wojny światowej w 1939 został przydzielony jako oficer do Korpusu Ochrony Pogranicza. Następnie ukrywał się w Wilnie lub jego okolicach. Był członkiem Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej (AK; w stopniu podporucznika, pseudonimy: Kira, Konrad, Suez); służył w Biurze Informacji i Propagandy (BIP), w Komórce Legalizacyjnej Sztabu Okręgu Wileńskiego AK przygotowującej fałszywe dokumenty, a w końcu lutego 1943 został przydzielony do Wileńskiej Egzekutywy AK wykonującej wyroki śmierci, wydane przez podziemne Wojskowe Sądy Specjalne. Od maja lub czerwca do początku września 1943 był jej dowódcą. Podczas służby w Egzekutywie przeprowadzał wywiady środowiskowe, obserwacje uliczne, kontrole używanej broni, opracowywał plany zamachów i ewakuacji zamachowców. Wraz z innymi członkami AK interweniował w sprawie wyroku na pisarza Józefa Mackiewicza↑ i na polecenie zastępcy komendanta AK Okręgu Wileńskiego Juliana Kulikowskiego wstrzymał jego wykonanie, a po aresztowaniu przez Niemców szefa BIP Okręgu Wileńskiego AK Zygmunta Andruszkiewicza włamał się do jego biura i wyniósł przechowywane tam konspiracyjne dokumenty, w tym przygotowane przez J. Mackiewicza materiały katyńskie i formalne odwołanie wyroku na niego. 30 grudnia 1943 został odznaczony przez dowództwo AK Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami za odwagę w akcji. W 1942 związał się z Jadwigą Waszkiewicz, prawniczką, i miał z nią syna Władysława (ur. 1944; po 1945 używał nazwiska Tomaszewicz, fizyk). W czasie wojny publikował artykuły w prasie podziemnej Wileńszczyzny, np. w „Polsce w Walce”. Znając postanowienia konferencji jałtańskiej, zdecydował się opuścić Wilno i 8 maja 1945 wyjechał z transportem przesiedleńców, ukrywał się w różnych polskich miastach m.in. w Toruniu, Gdańsku i Warszawie oraz na tzw. Ziemiach Odzyskanych; napisał wówczas list otwarty (datowany 27 kwietnia 1946) demaskujący komunistyczną propagandę i protestujący przeciw politycznemu zniewoleniu Polski Sto pytań pod adresem „obecnej” Warszawy, który krążył następnie szeroko w Polsce i zagranicą. Obawiając się aresztowania przez Urząd Bezpieczeństwa, 30 kwietnia 1946 pod nazwiskiem Jan Tomaszewicz (a później Aleksander Kisielewski) nielegalnie wyjechał z Polski (J. Waszkiewicz z synem pozostała w kraju). Przez Czechosłowację i Niemcy, gdzie w obozie przejściowym w Meppen spędził dwa tygodnie, dotarł do Włoch. Przebywał w ośrodkach 2. Korpusu Polskiego w Como, Cadenabbia i Bellagio. We wrześniu 1946 rozpoczął starania o oficjalne przyjęcie do 2. Korpusu we Włoszech, jednak Komenda Wojskowa w Rawennie odrzuciła jego prośbę. Dzięki pomocy M. Wańkowicza wcielono go jako szeregowca do Batalionu Wartowniczego, a następnie przeniesiono do Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu. Późną jesienią 1946 wypłynął okrętem wojskowym z Neapolu do Glasgow. Początkowo przebywał w przejściowych obozach wojskowych w Bury, Blackpool, a później w Oulton. Zdemobilizowany 18 sierpnia 1947, zamieszkał w Londynie, gdzie zaprzyjaźnił się m.in. z Ferdynandem Goetlem↑. W tymże roku został członkiem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (ZPPnO). W 1948 odbył podróż do Holandii, na zaproszenie dyrektora jednej z rozgłośni radiowych, Paula Speeta. W 1952 przeniósł się do Hastings, a w kwietniu 1955 osiadł na stałe w St. Leonards-on-Sea w hrabstwie Sussex. Utrzymywał się często z pracy fizycznej; żył w trudnych warunkach, na uboczu, odmawiał wystąpień publicznych. Ogłaszał fragmenty prozy i artykuły w prasie emigracyjnej, m.in. w czasopismach „Orzeł Biały” (Włochy, 1946), „Tygodnik Polski” (Nowy Jork, 1946), „Wiadomości” (1947-63), „Dziennik Polski” ( Detroit, 1948-1952), „Lwów i Wilno” (Londyn, 1949), „Narodowiec” (Lens, 1953), „Pokrzywy" (1958-59), w dodatku do „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” „Tydzień Polski” (Londyn, 1960-61) i w samym dzienniku (Londyn, 1963); przygotowywał również scenariusze filmowe na podstawie swoich dzieł. W latach 1951-1952 włączył się w dyskusję związaną z prośbą Czesława Milosza↑ o azyl polityczny we Francji i jego artykułem Nie, występując przeciw poecie i kwestionując jego postawę moralną w artykułach: Były poputczik Miłosz („Wiadomości”, 1951 nr 44), Sprawa Miłosza („Wiadomości” 1952 nr 2), Nie KTO pisze, lecz CO pisze („Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1952 nr 16), Magiel marksistowski („Wiadomości” 1952 nr 12). W 1958 miał zamiar wystąpić z ZPPnO na znak protestu przeciw przyznaniu Cz. Miłoszowi nagrody Związku, ale wycofał rezygnację uznając ogromne znaczenie istnienia ZPPnO. Jego książki nie były wydawane legalnie w Polsce do początku lat dziewięćdziesiątych, usuwano je także z bibliotek; w latach osiemdziesiątych XX wieku wydawały je oficyny konspiracyjne opozycji demokratycznej. Od początku 1964 przebywał w szpitalu w St. Leonards-on-Sea, następnie w lecznicach londyńskich i w polskim szpitalu w Penley w Walii, gdzie zmarł na raka płuc 12 września 1964; pochowany na St. Helen's Borough Cemetery w Hastings (Sussex); w 2025 prochy zostały przeniesione do Polski i złożone na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie .
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2026 Rokiem Sergiusza Piaseckiego.
Emigracyjne archiwum Sergiusza Piaseckiego, przekazane w 1998 przez wykonawcę testamentu Ryszarda Demela, znajduje się w Bibliotece Polskiej POSK w Londynie; rodzinne fotografie i dokumenty, listy, maszynopisy literackie, akwarele i rysunki wnuczka pisarza Ewa Tomaszewicz udostępniła Instytutowi Pamięci Narodowej (kopie cyfrowe przechowuje Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie); listy do redakcji londyńskich „Wiadomości” oraz do Mariana i Olgierda Kościałkowskich znalazły się się w Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.