JAWORSKI Roman

Urodzony 21 czerwca 1883 we wsi Klicko pod Sanokiem (w majątku rodziny Lanckorońskich administrowanym przez jego dziadka, Adama Ładę-Bieńkowskiego); syn Franciszka Jaworskiego, inżyniera, i Marii z Bieńkowskich. Uczęszczał do niemieckojęzycznego Gimnazjum Klasycznego im. Arcyksięcia Rudolfa w Brodach, w którym w 1901 zdał maturę. Następnie podjął studia z zakresu germanistyki na Uniwersytecie Lwowskim, a od 1902 kontynuował je na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ) w Krakowie. Jako publicysta zadebiutował w wieku siedemnastu lat listem otwartym do Ignacego Daszyńskiego opublikowanym w „Ruchu Katolickim” (1900 nr 51). W 1903 pierwszy wiersz pt. Śpiew o czujnej duszy (z cyklu Z wolnych śpiewów) zamieścił na łamach studenckiego dwutygodnika „Przyszłość” (nr 1), którego był współtwórcą, a potem współpracownikiem (do zawieszenia pisma w czerwcu 1903). Niedługo później w 1904 ogłosił w „Nowym Słowie” (nr 13/14) pierwszą recenzję, dotyczącą poematu Adama Znamirowskiego pt. Śmierć; jako prozaik debiutował w 1905 opowiadaniem pt. Miał iść..., opublikowanym w piśmie „Krytyka” (t. 2 z. 8); w następnych latach drukował utwory także w „Naszym Kraju” (1907-08). W połowie 1904 przerwał studia i został guwernerem synów księcia Leona Lubomirskiego w Podniestrzanach; towarzysząc starszemu z nich, Aleksandrowi, odbył podróż głównie do Hiszpani. Około 1907 powrócił do Krakowa i wznowił studia na UJ. Brał udział w życiu literackim i artystycznym, m.in. w spotkaniach Zielonego Balonika, a także utrzymując kontakty z Witoldem Wojtkiewiczem (ilustratorem jego opowiadania Trzecia godzina), Stanisławem Miłaszewskim ↑, Antonim Potockim oraz Stanisławem Ignacym Witkiewiczem ↑. W tym czasie zaczął chorować i skarżyć się na objawy neurastenii oraz nawroty depresji; w ciągu następnych lat wielokrotnie (choć krótkotrwale) przebywał w szpitalach i sanatoriach, m.in. w 1908 w Karlsbadzie. Latem 1908 pracował jako nauczyciel domowy dzieci Adama Znanieckiego w Łąkocinie na Kujawach. Od jesieni tegoż roku uczył (jako zastępca nauczyciela) języka francuskiego w krakowskim III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego. W 1909 ożenił się ze Stefanią Klemensiewicz, wówczas studentką germanistyki (separacja w 1914). W następnym roku uzyskał służbowe przeniesienie do Lwowa i prowadził lekcje języka niemieckiego w tamtejszym III Gimnazjum im. Franciszka Józefa. Pracę pedagogiczną łączył ze staraniami o zakończenie studiów na Uniwersytecie Lwowskim; przygotowywał rozprawę doktorską poświęconą dramaturgii Ottona Ludwiga pt. Ludwigs polemik gegen Schiller, do jej obrony jednak nie przystąpił. Nadal uczestniczył czynnie w życiu literackim; razem z Romanem Zrębowiczem założył w 1911 tzw. Klub Konstrukcjonalistów, którego członkowie (Mieczysław Rettinger, Piotr Dunin-Borkowski) pracowali nad wspólną teorią sztuki w Kawiarni Szkockiej we Lwowie. Od połowy 1912, po rezygnacji z nauczania w szkole, zajmował się głównie pracą dziennikarską; jedyne opowiadanie, mające trafić do tzw. II serii Historii maniaków, która ostatecznie nie powstała, opublikował w „Widnokręgach” (1991), natomiast w „Gazecie Wieczornej” (1912 nr 1052; podpisany Roman Sas) sprawozdanie z przygotowań do spotkania w Londynie w czasie trwających konfliktów na Bałkanach. W 1913-14 redagował lwowski „Dziennik Polski”, w którym zamieszczał głównie recenzje teatralne oraz artykuły publicystyczne, a także ocenzurowane przez wydawnictwo fragmenty jego tłumaczenia powieści Bernarda Shawa. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał do Wiednia, gdzie uczestniczył w założeniu „Wiedeńskiego Kuriera Polskiego”, a następnie współpracował z tym pismem jako recenzent teatralny i autor drukowanej w odcinkach, nieukończonej powieści pt. Alcybiades (1914-15; podpisany też: (r.j.)). W 1915, uciekając przed poborem do armii austriackiej, wyjechał do Szwajcarii, gdzie przez kilka tygodni pracował jako pisarz manipulacyjny w biurze Komisji Wykonawczej Komitetu Generalnego w Vevey, a następnie przeniósł się do Zurychu. W tym czasie był związany z nieznaną Węgierką o nazwisku Földesi; został formalnie adoptowany przez jej rodzinę i przyjął nazwisko Jaworski-Földesi (drugi człon później poniechany); Földesi cierpiała na chorobę psychiczną i wkrótce zmarła. Około 1916 powrócił do Wiednia, gdzie redagował niemieckojęzyczny biuletyn informacyjny dotyczący spraw polskich „Korrespondenz Polonica”. Wiosną 1918 zamieszkał we Lwowie i przez kilka miesięcy prowadził założoną przez siebie gazetę „Nowe Słowo”, wraz z dodatkiem „Poniedziałek Nowego Słowa”, na łamach której opublikował artykuły publicystyczne, a także dalsze 16 odcinków powieści Alcybiades. W listopadzie 1918 uciekł z obleganego przez Ukraińców Lwowa najpierw do Krakowa, następnie do Warszawy, gdzie w 1919 podjął pracę w Centrali Odbudowy Kraju. Związał się z Cecylią z Trzasków Nalepińską (wdową po poecie i prozaiku Tadeuszu Nalepińskim), w mieszkaniu na Mazowieckiej 9 wspólnie urządzali salon artystyczny, którego gośćmi byli m.in. Karol Irzykowski ↑ czy S.I. Witkiewicz. Kontynuował twórczość literacką z zakresu prozy i uprawiał publicystykę społeczno-polityczną. Utwory drukował w czasopiśmie „Krokwie” (1920-21), organie wznowionego przez Romana Zrębowicza lwowskiego Klubu Konstrukcjonalistów, oraz jeden utwór w „Pani” (1923). W następnych latach, nie podejmując stałej współpracy z żadnym z pism, sporadycznie zamieszczał artykuły literackie oraz reportaże m.in. na łamach „Wiadomości Literackich” (1924-25) oraz „Kuriera Porannego” (1924-25; cykl reportaży z Rumunii). W styczniu 1926 ogłosił w „Comoedii” (nr 2) artykuł diagnozujący powojenną rzeczywistość polską; tekst ukazał się z jego karykaturą autorstwa S.I. Witkiewicza. W końcu tegoż roku wyjechał do Pragi, gdzie przez półtora roku pełnił obowiązki referenta prasowego ambasady polskiej. W czasie następnych kilku miesięcy podróżował po Europie, zatrzymując się w Paryżu i dłużej w Berlinie; nadsyłał stamtąd korespondencje do kraju, publikowaną pierwotnie w „Czasie” (1926), następnie „Dzienniku Poznańskim” (1928; podpisany też R.J.). W 1929 powrócił do Warszawy i rozpoczął pracę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, początkowo jako radca, a potem osobisty sekretarz ministra Henryka Józewskiego. W tym czasie ogłosił jeden artykuł dotyczący Józefa Piłsudskiego w „Dniu Polskim” (nr 111). W 1930 (po dymisji rządu i objęciu przez H. Józewskiego urzędu wojewody wołyńskiego) został zatrudniony w Urzędzie Wojewódzkim w Łucku, skąd po dwóch latach udał się ponownie do Warszawy. W 1932 na krótko został redaktorem czasopisma „Kulisy Teatrów Zjednoczonych” – satyryczno-informacyjnego biuletynu Teatru Polskiego oraz Teatru Małego (głównie zespołu kabaretowego „Banda”). Nie przerywał twórczości literackiej, nadal też zajmował się krytyką literacką i publicystyką; w 1933 publikował w „Robotniku” artykuły oraz recenzje teatralne i literackie, w 1934 współtworzył i przez kilka miesięcy redagował polityczne pismo „Ster”, ogłosił tu jeden pełny artykuł publicystyczny (nr 1). W tymże roku związał się z Ireną Czarnożył, dziennikarką i redaktorką łódzkiego radia (współpracowała m.in. z „Głosem Porannym”, przedstawiała się jako Helena Jaworska) i zamieszkał w Łodzi. W 1936 napisał jeszcze dwa artykuły do krakowskiego „Czasu” (nr 94). Ostatnie publikacje zamieścił w czasopiśmie „Wymiary” (1938-39). Krótko przed wybuchem II wojny światowej został dotknięty częściowym paraliżem. W czasie okupacji niemieckiej, wysiedlony z Łodzi, mieszkał w okolicach Warszawy; korzystał ze wsparcia instytucji charytatywnych. W 1944, po śmierci I. Czarnożył (rozpoznanej jako Żydówka i zamordowanej przez Niemców), przebywał w schronisku dla nieuleczalnie chorych w Górze Kalwarii, gdzie zmarł 3 czerwca 1944.